Latyn grafıkasyna negizdelgen túrki tilderiniń (qazaq, ózbek, qaraqalpaq) emle erejesindegi erekshelikter

29.11.2018 Master slide 409
Qazaq tiline jaqyn bolyp esepteletin qaraqalpaq tili 1993 jyly latyn grafıkasyna kóshken bolatyn. Osymen baılanysty maqalada latyn grafıkasynda jazatyn ózbek jáne qaraqalpaq tilderiniń emle erejesin ózara salystyryp qarastyramyz.

Qazirgi qaraqalpaq álipbıi tómendegideı: Aa, Áá, Bb, Dd, Ee, Ff, Gg, Ǵǵ, Hh, Xx, Íι, Ιi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Úú, Vv, Ww, Yy, Zz, Sh sh, Cc, Ch ch. Bekitilgen álipbı boıynsha keıbir jeke áripterdiń emle erejesine toqtalatyn bolsaq, tómendegideı erekshelikti baıqaýǵa bolady. Qaraqalpaq tilinde kırıl grafıkasynda /э/ árpimen tańbalanyp kelgen kirme sózder latyn grafıkasyna kóshkennen keıin dara /e/ túrinde jazyldy. Mysaly, ekonomika, elektr, estetika, estrada, ekran. Qazirgi latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili emlesiniń negizgi erejelerinde /э/ árpi /e/ árpimen jazylady: element, elevator, epopeıa, poetıka, koefısent. О́zbek tilinde de /э/ árpimen keletin kirme sózder /e/ árpimen jazyldy.

Sondaı-aq qaraqalpaq tilinde ц, ь, ю, я áripteri emle erejede tómendegideı berilgen: jińishkelik belgisi (ь) túsirilip jazylǵan: apelsin, albom, semya, vietnam, aprel, medal, oblast, kalendar. Sondaı-aq ю árpi shettildik sózderde /yu/ árip tirkesimen, al tól sózderde /yıw/ tirkesimen tańbalanǵan: /yu/piter, al/yu/miniy, a/yıw/. Sonymen qatar kırılnegizdi ıa árpi /ya/ árip tirkesimen tańbalanǵanyn kórýge bolady: /ya/nvar, no/ya/br,poezi/ya/, i/ya/z, a/ya/q. Al ц árpi /s/ grafemasymen jazyldy: obliga/s/iya, ak/s/iya.

Al ózbek tilinde ц, ь, ю, я áripteri emle erejede tómendegideı berildi: /ц/ árpi sóz basy men sóz ortasynda /ts/ árip tirkesimen, al sóz sońynda bir ǵana s árpimen berildi. Kırılnegizdi /я/ árpi /ya/ árip tirkesimen tańbalandy. Sol sıaqty / ё / árpi /yo/ árip tirkesimen, al /ю/ árpi /yu/ árip tirkesimen berildi. Qaraqalpaq, ózbek tilderinde shettildik sózderdi jazý júıesi translıterasıaǵa negizdelgenin kórýge bolady. Aıtalyq, qaraqalpaq tilinde tek áriptik máni joq jińishke belgisi ǵana túsirilip jazylǵan. Al ózbek tilinde shettildik sózderdegi ъ belgisi latyn jazýynda tutyq belgisine almastyryldy: masъýl – mas’ul, masъýlıat – mas’uliyat. О́zbek tilinde /ё/ árpi sóz basynda, sóz ortasynda, sóz sońynda /yo/ árip tirkesimen berilse, al latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq emlesinde /ё/ árpi ó árpimen tańbalanady. Mysaly, manóvr, brýselóz, aktór. Budan latyn grafıkasyna kóshken túrki tilderiniń ishinde qazaq tiliniń shettildik sózderdi tildiń tabıǵatyna sáıkes ıgerip otyrǵanyn kórýge bolady.

Latynnegizdi qazaq tiliniń emle erejesinde /ц/ árpi men /сц/ árip tirkesi /s/ árpi arqyly tańbalanatyny jazylǵan: sırk, sılındr, sırkýl, medısına, proporsıonal, abzas, kvars, konstıtýsıa, korporasıa, senarı, sıofıt, abses, absısa, plebısıt.

Al ózbek tilinde /s/ árpi sóz basy men ortasyna /ts/ árip tirkesi men /s/ árpimen tańbalansa, sóz sońynda bir ǵana /s/ árippen tańbalandy.
Qaraqalpaq tilinde /с/ árpimen jazyldy: obliga /с/iya, ak/с/iya, inventariza/с/iya, kommunika/с/iya, medi/с/ina, obliga/с/iya.

Sonymen qatar qaraqalpaq jáne ózbek tilderinde kırıl grafıkasyndaǵy /ю/ árpi latyn grafıkasyna negizdelgen emle erejede /yu/ árip tirkesimen beriledi. Al latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq emle erejesinde ю árpi shettildik sózderde daýyssyz dybystan, aıyrý belgisi (ъ) men jińishkelik belgisinen (ь) keıin ú árpimen tańbalanady: parashút, absalút. Bul fonetıkalyq prınsıpke negizdelgen emle erejeniń birden-bir ereksheligi bolyp tabylady.

Sol sıaqty /я/ árpi ózbek jáne qaraqalpaq tilderinde /ýa/ árip tirkesimen berilse, al qazaq tilinde tól sózder men shettildik sózderde sóz basynda, daýysty dybystan keıin jáne aıyrý belgisi (ъ) men jińishkelik belgisinen (ь) keıin /ıa/ árip tirkesi arqyly tańbalanady: ıaǵnı, qoıan, Ialta, ıdeıa, gıperıadro, sýbıadro, alıans. Al daýyssyz dybystan keıin /á/ árpimen tańbalanady. Mysaly, zarád, kalkýlátor. Bul da latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq emle erejesiniń ereksheligi bolyp tabylady. Al jińishkelik belgisimen keletin shettildik sózderde onyń ornyna jińishke daýysty áripter jazylady. Mysaly, koról, sırkúl, bálzam. О́zbek jáne qaraqalpaq tilderinde jińishkelik belgisi túsirilip qana jazylsa, al qazaq tilinde shettildik sózderdi jańa qazaq latyn grafıkasymen berýde jińishkelik belgisi túsirilip, onyń ornyna jińishke daýysty áripteriniń tańbalanǵanyn kórýge bolady. Bul qazaq tiliniń úndesim zańdylyǵyn saqtap jazýmen baılanysty bolyp tabylady.

Joǵaryda kórip otyrǵanymyzdaı, latyn grafıkasyna negizdelgen qaraqalpaq, ózbek tilderinde shettildik sózder translıterasıa prınsıpi boıynsha jazylǵan. Al qazaq tilinde shettildik sózderdiń kóbi úndesim zańdylyǵyna sáıkes ıgerilip jazylǵanyn kórýge bolady.

Janar Jumabaeva
A. Baıtursynov atyndaǵy
Til bilimi
ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, f.ǵ.k.