Áleýmettik máseleleri eskerilýi kerek

13.12.2019 Master slide 156

Qazaq tiliniń búgingi máseleleri týraly ártúrli pikirler barshylyq. Azdy-kópti aıtsaq qazaq tiliniń altyn ǵasyry dep maqtanarmyz, problemalary týraly qansha aıtsaq ta, Táýelsizdik eshteńe bermedi dep túńilmeımiz.

Sonymen birge, obektıvti jaǵdaılar da bar. Qazaqstan negizinen slavándar, eýropalyqtar, hrıstıandar qonystanǵan el. 1969-jyly qazaqtardyń úlesi nebári 29% tóńireginde boldy. Táýelsizdik alǵanda 40% jetti, 60% basqa dıasporalar boldy. Qazir 70% jýyq dep aıtamyz. Biraq ulttyq, tildik sana tez ózgere qoımaıdy. Orys tili búginde dıktator til bolyp otyr. Qazaq tilin qazaqtar ortaq tilge aınaldyra almady. Sosıologtardyń aıtýy boıynsha, kedeıler qazaq tiline, baılar ıaǵnı elıta orys, aǵylshyn tiline beıim.

Álemde tórt júzdeı eski jazý bolǵan. Olardyń ishinde eń kóp saqtalǵany – beseý. Onyń ishinde kóp taralǵany latyn álipbıi. Ekinshi orynda qytaı men úndi, úshinshi orynda kırılısa. Basqalary arab, basqalary ınternet, SMS tory latınısany paıdalanady.

Eń bir kúrdeli másele til geografıasy. Soltústik-shyǵys óńirler kırılısa alfavıtimen paıdalana beredi. Osy problemalardyń qalaı aldyn alamyz, tilge qaraı jiktelgen qoǵam, endi odan ári kırılısalyqtar men latınısterge jiktilmeı me? Reseıge qonys aýdarý tek slavándar emes, qazaqtar arasynda da kóbeıedi. Syrtqy yqpal. Otarlaýshy ult burynǵy otarlanǵan ulttardy óz mádenı, saıası, tildik yqpalynan shyǵarmaýǵa tyrysady. Aǵylshyndar óz yqpalynda – 114 terıtorıalarda ústem til, ıspan tili – 27, fransýz tili – 24, portýgal tili – 12 terıtorıada.


Amangeldi Aıtaly,

fılosofıa ǵylymdarynyń

doktory, profesor