Zaman sózi, ýaqyt úni

23.10.2019 Master slide 51
Qazaq basylymdarynyń kóshbasshysy sanalytyn «Egemen Qazaqstan» gazetinde 1919-1976 jyldary jarıalarǵan alýan túrli taqyryptardy qamtıtyn maqalalar 5 tomǵa jınaqtalyp, «Júz jyldyq jylnama» degen atpen jaqynda jaryq kórdi. Bul bas basylymnyń 100 jyldyq belesine arnalǵan kitap bolatyn. On tomǵa josparlanǵan irgeli eńbektiń qalǵany aldaǵy ýakqytta

Alǵashqy nómiri «Ushqyn» degen atpen shyqqanda basqarma atynan oqyrmandarǵa arnaý sóz berilgen: «Saǵattyń shyqyldaǵy emes ermek, Kún sanap ómir ótpek, ol bildirmek», - degen Abaı sózine júginip, ultqa kerekterdiń biri osyndaı gazet ekenin aıtyp, «Sol kerekterdiń ishinde bireýi gazet- úkimettiń tili, eldiń qulaǵy ekendiginde sóz joq... Minekı, sáti jańa túsip, qazaq bas mekemesi atynan jas ıis, jańa talap «Ushqyn» aldaryńda sálem berip, qol qýsyrady... Bilgen kisige «Ushqyn» eldiń aq nıetti, adal tilekti bir balasy.Qashan da bolsa elin renjitpes, anasynyń aq sútin aqtar», - dep gazetke artylǵan júktiń jeńil emestigin, eń bastysy ult birligi bolatynyn atap, «Kim-kimniń de tilegi – eldiń el bolýy, eldiń bir bolýy, eldiń bereketti bolýy», - dep zıaly qaýym qashanda ult sózin sóıleıtinin alǵa tartady.

Dáýir aǵymyn, ýaqyt únin tasqa basqan tarıhı basylymnyń sarǵaıǵan betterinen jınaqtalǵan bes tomnyń qaı-qaısyn paraqtasańda qazaq halqynyń alpys jyldan asa ýaqyt ishinde kórgen qyzyǵy, tartqan azaby, otyzynshy jyldardaǵy oıran, qyryqynshy jyldardaǵy qyrǵyn, soǵystyń taýqymeti, elýinshi jyldardaǵy alasapyran, alpysynshy jyldardyǵy jylymyq, jetpisinshi jyldardaǵy kemeldi kezeń – bári de taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Bárekeldi deıtin tus ta, átteń-aı deıtin sát te az kezdespeıdi.

Birinshi tom – alǵashqy bes jyldy, ekinshi tom – odan keıingi tórt jyldy, úshinshi tom – on tórt jyldy, tórtinshi tom – 1940-1952, al besinshi tom – 1953 pen 1976 jyldardy qamtıdy. Ár tomdaǵy alýan túrli jazbalardan jurtymyzdyń qıly kezeńderin oqı otyryp, taǵylym alasyń. Tartysty kezeńderdiń qıyndyǵy talaıdyń basyna bult úıirgenin ańǵarasyń. Ásirese, ultymyzdyń kóp jaǵdaıda úreımen kún keshkenin, sóıte turyp, bodandaǵy jurtty bostandyqqa shyǵarý, kemsitken tusty burynǵy qalpyna keltirý jolyndyǵa azamattarymyzdyń aıbyndy jumysy súısintpeı qoımaıdy. Oǵan bir dálel keltirer bolsaq, jyr suńqary, qaıratker qazaq Sáken Seıfýllınnyń 1923 jyly «Qazaqty «qazaq» deıik, qateni túzeteıik» dep «Eńbekshil qazaqta» arnaıy maqala jarıalap, onda: «Tórelerdiń qatyndary ıtine urysqanda: «Ah, ty, polkan! «Kırgızdan» da jamansyń!» deıtin boldy... Qazaqtyń bir qylyǵyn jaqtyrmasa: «Belgili, endi kırgız bolǵan soń qaıtýshy edi!» deıtin boldy»,- dep, «Bizdiń ár qazaq jigiti «Kır» degen perini tastap, qoımastan «qazaq», «qazaq» degen sózdi jumsap, basqa jurttyń qulaǵyna sińdirip úıretý kerek», - deıdi de ony júzege asyratyn dekret ekenin aıtyp, qyzyl ımperıanyń qysymynan yqpaı, buqpaı ony ózi batyldyqpen atqaryp shyǵady. Muny ult zıalysynyń erligi deýimiz kerek.

Sol sekildi, ózge ultqa sińip bara jatqan qandastarymyzǵa ara túsken tustar da jetip artylady. Máselen, «Buhara qazaqtary» (1924) degen maqalada : «Buhara respýblıkasynnyń qarmaǵynda 375 myń qazaq bar. Biraq aıtýǵa ǵana bolmasa, is júzinde, barlyq Buhara topraǵynda jasaǵan 3 mıllıon halyqtyń 8 den biri bolyp, sybaǵaly enshisin ala almaǵan halyq... Onyń 185 myńdaıy qazaq ekenin jasyryp, «ózbekpiz» dep qazaqtyqty joıyp otyr... Bulardyń kóbi: naıman, qańly, tama, qypshaq bolady. Bular «qazaq» degenimiz bolmasa, qazaqtyń ádet-ǵurpyn bilmeıdi. «Túbiń qazaq» dese ashýlanyp qalady... Sonymen azyraq daǵdaryp turmyz», - deıdi Naýryzbaıuly degen avtor. Osyǵan qarap-aq ol tustaǵy azamattardyń da ult sózin jasqanbaı aıtqanyn baǵymdaımyz.

Al S.Asfendıarov 1936 jyly «Qazaq» atty maqalasynda ultymyzdyń arǵy-bergi tarıhynan oı qozǵaı kelip, biz keıin aıtyp júrgen Orhon jazýlary týraly: «VIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jazylǵan Orhonsha jazýlardan bir sóz keltireıik. Munda sol erte zamnadaǵy tap kúresiniń sol sátteri beınelengen. «Eı túrik pen oǵyzdyń bektiri men halyq, qulaǵyńdy sal! Ústińnen kók baspaı turyp, astyńnan jer oıylmaı turyp, seniń patshalyǵyńdy qurtqan kim, eı halyq? Táýbeńe kel. Óıtkeni, kemeńger hanyńnyń tilin almaı, buǵan sebep bolǵan óziń. Seni jeńgen áldeqaıdan qalyń qol keldi me? Seni qýǵan tıynshylar keldi me? Joq, Áýlıe Ótegenniń halqy, ketken seniń óziń. Handy tastap shyǵystan batysqa shubyrǵan, júrgen jerińde qandy sýdaı aǵyzǵan, jurtty qynadaı qyrǵan seniń óziń» deıdi», - dep atap ótken.

Jalpy, bes tomdaǵy rýhanı qundylyqtan alar taǵylym az emes. Sabaq alar tusta molynan. Endigi jerde osy kitaptardaǵy alýan túrli maqalalardy keıingi tolqyn oqyp, jaqsysynan úırenip, jamanynan jırense utylmas edi.

Súleımen Mámet