Tól jazýdyń tarıhı tanymdyq taǵylymy

30.4.2019 Master slide 36

Jalpy uly kóshpelilerdiń tól jazýy, rýhanı qazynasy, kóne túrki órkenıetiniń rýnıkalyq jazba muralarynyń alǵashqy derekteri ХІІІ-ǵasyrdyń ІІ-jartysynda (shyǵys zertteýshisi Ata Málık Jýveını) hatqa túskenimen, ǵylym áleminde onyń qupıasyn ХІХ ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı 1893-jyldyń 25-qarasha kúni Danıa ǵalymy V.Tomsen ashqanyn bilemiz. Bul jazba eskertkishter – ózine deıingi jáne ózinen keıingi túrki halyqtarynyń mádenıeti men tarıhyn, tili men ádebıetin, turmys-tirshiligi men ómirin, uly dalanyń qaǵanaty men qaǵandaryn, aqylgóı danalary men batyr qolbasshylaryn, mekeni men qonystaryn, ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerin baıan etetin ádebı mura, asyl qazyna jáne qazirgi túrki tilderine ortaq tildik materıal retinde eń qundy derekkóz bolyp sanalady.

Sońǵy kezdegi statısıka negizinde kóne túrki rýnıka jazba eskertkishteriniń sany alty-jeti júz (N.Bazylhan pikirinshe myńnan asady) shamasynda kórinedi. Kólemi jaǵynan olar ár qıly. Máselen, Eneseı ózeni men ańǵarynan tabylǵan eskertkishterdiń eń kólemdi degeni 10-15 joldan turatyn shaǵyn bolyp keledi. Keıbireýleri 2-3 joldan ǵana turady. Talas jazbalary da osy tárizdi shaǵyn bolyp keledi. Bularǵa qaraǵanda Orhon, Seleńgi ózenderi boıynan tabylǵan jazba muralar edáýir kólemdi: Bilge qaǵan eskertkishi – 80 jol, Kúltegin eskertkishi – 79 jol, Mogılán qulpytasyndaǵy jazý – 20 jol t.b

Osy oraıda C.Amanjolovtyń «Qazaq tili dıalektologıasy men tarıhynyń máseleleri» atty eńbeginde qazaqtyń rý tańbalarynyń birazy jınaqtalyp berilgen. Ǵalym keıbir tańbalarǵa qatysty óziniń túsiniktemesin de jasaǵan . Maqala sońynda qazaqtyń rý tańbalarynyń kóne túrki jazba áripterimen salystyrylyp berilgen osy kestesin bersek. Ǵylymda túriktanýshylardyń bir toby kóne túrki rýnıka jazýyn eshbir bógde alfavıttiń yqpalynsyz-aq túrki-qazaq rý-taıpalarynyń en-tańbalary negizinde qalyptasqan túrkilerdiń tól jazýy dep sanaıdy (N.Arıstov, I.Batmanov, Q.Molgajdarov t.b.). Shyndyǵynda, kóne túrki rýnıka jazýy eshqandaı halyqtan aýysyp kelgen de emes nemese basqa bir eldiń jazýynyń áserinen qalyptasqan da emes. Ol – ejelden, ata-babalarymyzdan kele jatqan rý-taıpa tańbalarynan qalyptasqan jazý jáne muny esten shyǵarmaǵanymyz jón.

Qasıet Molǵajdarov, profesor

Erbolat Saýrykov, profesor