Dongoın-shıre kesheni

30.4.2019 Master slide 231
Mońǵolıa Memlekettik Ýnıversıtetiniń Arheologıa-antropologıa kafedrasynyń meńgerýshisi, profesor D. Túmen basqarǵan ekspedısıa Dongoın-shıre keshenin 2010 jyly tapqan (Túmen .M. 2010. -169 bet). 2011 jyly S. Bolorbat basqarǵan «Tarıhı muralardy qorǵaý» toby Dongoın-shırede bolyp, ondaǵy ustyndarda baıyrǵy túrik mátini jazylǵandyǵyn anyqtaǵan. Atalmysh aqparattar jaryq kórgennen keıin 2011 jylǵy 4 shilde kúni osy joldardyń avtorlary basqarǵan ekspedısıa Dongoın-shırege baryp, keshenniń aýmaǵyna stratıgrafıalyq barlaý jasap, plan sýretin syzyp, jer betine de ashyq kórinip jatqan ustyndar men saǵanatasty fotoǵa túsirip qaıtty.

Arheologıalyq qazba kezinde ustyndardyń 48 synyǵy tabylǵan. Olardy ózara qıýlastyryp jańǵyrtqanda 14 ustyn bolyp shyqqan. Ustyndardyń eń bıigi 6,4 m, eń qysqasy 3,32 m. 11 ustynda 17 túrli 79 tańba qashalǵan. Onyń syrtynda erozıaǵa ushyraǵan, jartylaı syzylǵan, mátinderdiń ústine qabattastyra qashaǵan 40-qa jýyq tańba tárizdes keskinder bar. Olardy, ásirese №6,8,9,10,11 ustyndardaǵy jazýlardy aıqyndap, saraptaý qıyndyq týdyrǵan. Keshenge paıdalanǵan tastar Dongoın-shıreden 10 km qashyqtyqtaǵy Delgerhan taýynyń 6 núktesinen alynǵanyn geolog D. Garamjav laboratorıalyq analız arqyly anyqtaǵan.

14 ustynnyń úsheýine ǵana mátin qashalǵan. I ustynǵa 130 sóz, II ustynǵa 536 sóz, III ustynǵa 250 sóz jazylǵan. Sonyń ishinde «ebim-e (qonysym-aý)» sózi 949 márte, ishinde «begim-e» (begim-aý) sózi 117 márte qaıtalanǵan.

Osy úsh ataý sózben qatar osyndaǵy mátin ne úshin jazylǵanyn, ne úshin 14 ustyn qoıylǵan qupıasyn ashyp turǵan «ušuɣ» jáne «ž (j) aq», «uluɣ» degen úsh sóz bar. Mundaǵy «ušuɣ» degen birneshe maǵyna beretin sóz. Bul mátinderdiń negizgi kiltine aınalǵan.

II ustynnyń W.2a nómerinde: “ušuɣ-a [1]:ž (j) aq-a [2]: ušuɣ-a: ž(j)aq-a:ab [3]: yjyšq-a [4]: ž(j)oq: ermiš:ž(j)erim-e: ž (j)aq-a:er: etirtim-e [5]: ” degen sóılem bar. Osy sóılemniń aýdarmasyn jasasaq: «Qapalandym-aý, ańsadym-aý! Týystarym-aı! Qaıǵyramyn-aı, Qap! Qara ormanym-aý! Joq boldyń-aý! Týǵan jerim-aı! Týystarym-aı! Qol attandyrdym-aı!», dep keledi.

Túsinikteme:

[1]. “ušuɣ”. Biz bul sózdiń negizgi mánin berip otyrmyz.

- Ušuɣ= tasqyn (D.T.S. 617; LOK94)

- Ušuɣ ~ ušuq = ańsaý, shóldeý, qaıǵyrý, qapalaný (DTS; MK İ.191)

- Ušuq- qazaq tilinde 4 túrli maǵynasy bar. Sonyń bireýi «qaǵyný», «pále-jalaǵa uryný», «zaqymdaný» t.t.s.s. maǵyna beredi (QS.2013. b.1341).

«a», «e» dybystary [DTS.1;suv 497g ; Uig II.2522 ] beriletin oıdy, sananyń mánin erekshelenderip kúsheıtip beretin demeýlik. Osy mán-maǵynalaryn saraptaı otyryp bul sózdi qazaq tiliniń tildik psıhologıasyna saı «Qapalandym-aý, ańsadym-aý!» dep aýdarýdy jón kórdik. Keıin basqa ǵalymdar jańa maǵynasyn shyǵaryp jatsa quba-qup...

[2]. Dep tańbalaǵan sózdi buryńǵy úlgimen «jaq-a» dep transkrıpsıa jasaıdy. Biz Orhon mátinderi «ž» tildi qypshaq dıalektisinde jazylǵanyn dáleldep edik. Soǵan saı «ž (j)aq-a» dep transkrıpsıa jasadyq. Oǵyz tobynyń «j» dıalektisimen de, qypshaq tobynyń «ž» dıalektisimen de oqı berýge bolady degen nıetpen «j» daýyssyz dybysyn dogal jaqsha ishine engizip berip otyrmyz.

[ 3]. «ab» =jıirkený, jek kórý, aza boıy qaza bolý, jeksuryndatý, kúıiný, kúızelýdi bildiretin odaǵaı. (DTS.1; 11630 ; QBH2111 ).

Qazaq tilinde «ap-pälem» degen odaǵaı bar. Bul tý basta «hap» (hap) dep aıtylǵan. Keıin dybystyq ózgeriske ushyrap «ab-bäle» bolǵan sol kóne nusqasy búgingi qazaq tilinde saqtalǵan.

[4]. Baıyrǵy túrik bitig mátinderinde dep tańbalaǵan sózderdi buǵan deıin «jyš» dep oqyp kelgen. Biz ony qypshaq til ereksheligine saı «yjyš» dep oqydyq. «jyš = yjyš=túnkeli orman» degen maǵyna beredi.

[5]. Etirtim-e sóziniń túbiri et/it= isteý, jasaý, iske qosý degen qımyl qozǵalysty bildiretin etistik. –ir-, baıyrǵy túrik tiliniń salt etistiginiń jalǵaýy.


Qarjaýbaı Sartqojauly,

fılologıa ǵylymdarynyń doktory