Jalǵaý arqyly tekserý ádisi

30.4.2019 Master slide 173
Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy myna oımen bastaǵymyz keledi: «Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý», – deı kelip, ulttyq biregeılikti saqtaý, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý qajettigin basa aıtqan edi.

Álem tilderiniń ishindegi ulttyq tilderdiń barlyǵynda óziniń tildik zańdylyqtary bar. Qazaq tili de tys qalmaıdy. Qazaq tiliniń óz zańdylyqtary bar. Máselen, Ahmet Baıtursynuly, Eldes Omarov syndy ǵalymdardyń eńbekterinde termın sózderdiń tulǵasyn qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sáıkes durys jazýda qosymsha jalǵaý arqyly tekserý ádisi qoldanylǵan. Bul ádisti qazirgi tańda da qoldanýǵa bolady. mysaly, metal – metaldy, sıez – sezi degen sekildi. Gram – gramǵa, gramdyq, gramy.

Qazaq tiliniń negizgi, basty tildik zańdylyqtaryna toqtala keteıik. Zańdylyq óte kóp. Mysaly, qazaq tilindegi eń qatań daýyssyzǵa bitken (sk, st, ks, kt, pt, ft) sózderdiń sońyna y, i dáneker dybystaryn qosyp jazý kerek. Sebebi ol sózderge qosymsha y, i dáneker dybystary arqyly jalǵanady: obekt+i+ge, fakt+i+ge, mollúskige, evkalıptiniń degen sıaqty.

Úndi jáne qatań daýyssyzdar tirkesine (nk, lk, mp, lt, lt, ns, rs taǵy basqa) bitken sózderge qosymsha y, i dánekerinsiz, býyn úndestigi boıynsha jalǵanady: fınans+y, sement+ti, sıfr+ǵa, formant+tar, bank+ke taǵy basqa.

Endi osy jerde qazaq tiliniń qazirgi tańdaǵy termınologıasy qansha termınologıalyq birlikten turady degen másele jıi aıtylyp jatyr. Osydan bir jyl buryn bizdiń termınologıa bólimi naqty osy máselemen aınalysqan bolatyn. Sonda biz termın termınologıalyq birlik retinde qaı kezde tanylady, eger de ol resmı túrde belgili bir termınologıalyq sózdikke tirkelgen jaǵdaıda ǵana. Sondyqtan bizdiń sanaýymyz boıynsha qazirgi tańda tirkelgen, bul termınologıalyq jumystardyń eń alǵashqy satysy, túgendeý dep atalady. 333 myń termın sanaqqa alyndy. Osynyń ishinde halyqaralyq termınder deńgeıine sáıkes keletini – 33 479 termın, ıaǵnı 10,6 paıyzdy quraıdy eken. Osy 33 myń termınniń ishindegi – 6 317, ıaǵnı 1,9 paıyzy naǵyz ulttyq tilde ıgerilgen eken.

Biz grafıka aýystyrmaǵan jaǵdaıda da mindetti túrde jańaǵy aıtyp jatqan kóptegen problemalar, kemshilikterdiń barlyǵy neden týyndaıdy? Biz normatıvtik talaptardy saqtamaımyz. Olar burynnan beri aıtylyp kele jatyr. Eń aldymen eń basty termınologıaǵa qajet qasıetterdiń biri, ol: júıelilik,birizdilik, termın men uǵymnyń birmaǵynalylyq sáıkes kelýi, semantıkalyq dáldik,qysqalyq.

Termınder jaryspalylyǵy men varıanttylyǵyn aıqyndap, qajettilerin engizý dep atalady. Qazaq termın jasamynyń ǵylymı qaǵıdattary máselesine keletin bolsaq, biz Ahmet Baıtursynuly usynǵan termınjasam qaǵıdattarynan eshqaıda shyǵa almaıtynymyzdy moıyndaýymyz kerek. Eń aldymen, birinshi prınsıp boıynsha ulttyq termınqor qalyptastyrýda qazaq tiliniń óziniń leksıkalyq baılyǵy men sózjasam tásilderin qoldanýymyz kerek.


Qarlyǵash Aıdarbek,

fılologıa ǵylymdarynyń doktory