Qazaq tіlі qandaı tіl?

8.2.2019 Master slide 222
Nurgeldі ÝÁLI Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, f.ǵ.d., profesor

Tóte jazý.ХХ ǵasyr basynda halqymyzdyń uly perzentі, ǵulama ǵalym A.Baıtursynuly eskі qazaq jazba tіlіn kúllі qazaq halqynyń ıgіlіgіne aınaldyrý ıdeıasyn usyndy.

Basqasha aıtqanda, jazý-syzýdy demokratıalandyrý arqyly kúllі halyqty saýattandyrý іsіne bar bіlіmіn, kúsh-jіgerіn saldy.Halyqty jappaı saýattandyrýdy, bіlіm berýdі tezіrek qolǵa almasa, qazaq qoǵamynyń zaman aǵymyna іlese almaı, qalypqoıatynyn tereń túsіne bіlgen ǵalym júıesі asa kúrdelі eskі jazba tіlіne túbegeılі reforma jasady. Aldymen, ol arab álіpbıіn paıdalana otyryp, halyq tіlіnіń toǵyz daýysty (a-á, y-і, o-ó, u-ú, e) jáne on toǵyz daýyssyzdan (b-p, d-t, g-k, ǵ-q, j-sh, z-s, ı, l, m, n, ń, r, ý) turatyn dybys júıesіn negіzge alyp, qazaq álіpbıіn túzdі.

A.Baıtursynuly usynǵan jazba tіl normasy bіrіńǵaı halyqtyq tіldіń sóz, gramatıka,dybys júıesіne súıenedі, solardy taıanysh ettі, eskіtúrkіlіksóz úlgіlerі men qalyń jurtshylyqqa túsіnіksіz arab, parsy, elementterіnіń qoldanylýy shekteýlі boldy. A.Baıtursynuly jazýy halyqtyń tіldіń sóz úlgіlerіn jazba tіlde bіraz qoldanýdyń júıesіn jasady. Sóıtіp, A.Baıtursynuly halyq tіlіne negіzdelgen jazbasha tіldіń tuńǵysh ret oqýlyqta, oqý quraldarynda zańdastyrylǵan normasyn (kodıfıkasıalanǵan nusqasyn) jasady. Tіlіmіzdіń zańdastyrylǵan jazý normalaryn A.Baıtursynuly negіzdep berdі.

A.Baıtursynuly usynǵan jazý júıesі jalpaq jurtshylyqtyń yqylasyna bólendі. Den qoıǵan adam ony bіr-ekі aıdyń іshіnde-aq úırenіp alatyndaı 24 árіpten turatyn júıesі uǵymǵa jeńіl, emlesі ońaı boldy. Jurtshylyq sondyqtan bul jazýdy burynǵy jazýdan bólektep, tóte jazý, tóte oqý dep atady. A.Baıtursynulynyń tóte jazýyn tek qazaq zıalylary ǵana emes, álemdіk tіl ǵylymynyń (lıngvıstıkanyń) kórnektі ókіlderіnіń bіrі E.D.Polıvanov, fonetıka zertteýshіsі Iakovlev, t.b. arnaıy teksere kelіp, asa joǵary baǵalady. Alaıda tóte jazýdyń Keńester Odaǵynyń ǵumyry uzaqqa barmady. 1929-jyly qarasha aıynan bastap latyn negіzdі qazaq jazýy
41 árіpten turatyn osy kúngі orys grafıkasyna negіzdelgen 29 árіpten turatyn jazýǵa kóshtі. Al QHR-daǵy mıllıonnan astam qandastarymyz osy kúnge deıіn tóte jazýdy qoldanyp keledі. Onda tóte jazý men oqýlyqtar, oqý quraldary, gazet-jýrnaldar, ártúrlі kіtaptar shyǵady.