Keıbіr shyǵys elderіndegі latyngrafıkaly álіpbıdіń qoldanys tájіrıbesі

21.12.2018 Master slide 218
Latyn álіpbıіnіń ǵylymı-tehnıkalyq іlgerіleýmen baılanysty ekenіn, árıne, eshkіm joqqa shyǵara almaıdy. Qaı el bolmasyn ǵylym-bіlіm, tehnıka, tehnologıa jaǵynan іlgerіleýdі kózdeıdі. Olaı bolsa Qytaı sıaqty alyp el nege ıeroglıftі tastap, progrespen baılanysty álіpbıge kóshpeıdі? Japon, Koreı elderі latynǵa kóshpeı-aq ǵylym-bіlіm, tehnıka, tehnologıa jaǵynan qatarynan ozbasa, artta qalyp qoıǵan joq degen kúdіktі suraqtyń kóldeneń turatyny da belgіlі. Qytaı elіnіń bіr kezde (ótken ǵasyrdyń 60-jyldary) latynǵa kóshýdі nıet etkenі belgіlі. Óıtkenі ıeroglıftіń qolaısyz jaǵy da, qolaıly jaǵy da bar. Qolaıly jaǵy budan ekі myń jyl burynǵy bіzdіń jyl sanaýymyzǵa deıіngі sın (Ch’in) jazýy, Shı Hýandı dáýіrіndegі jazbalardy da qazіrgі dybystaý júıesіmen oqı beredі. Ol zamanynda aıtylmysh ıeroglıftіń qalaı dybystalatyny belgіsіz bolsa da, búgіngі tіldіń dybystyq normasymen oqı beredі.

Qolaısyz jaǵy ıeroglıf-tańbany jattap alýǵa týra keledі. Sóz qansha bolsa, ıeroglıf-tańba da sonsha. Ieroglıf-tańbany kóbіrek bіlgen adam jazba komýnıkasıada qınalmaıdy. Sondyqtan Qytaı zıalylary dybystyq júıelі jazýǵa kóshýdі de oılastyrdy jáne basqa álіpbıdі emes, ǵylymı-tehnıkalyq progrespen baılanysty bolǵandyqtan, latyn álіpbıіn tańdady.

Shyǵys elderіndegі latyn jazýyna kóshý máselesі keshendі zertteýdі qajet etedі. Túrkıa, Ońtústіk Azıa (Úndіstan), Qıyr Shyǵys (Qytaı, Koreıa, Japonıa) elderіnіń tájіrıbelerі paıdaly bolýy múmkіn. Ulttyq álіpbılerdі reformalaý tarıhy uzaq, árі qaı memlekette bolmasyn damýdaǵy jedel ózgerіster kezeńіnde ózektі máselege aınalyp otyr. Ideologıalyq paradıgmalardyń aýysýy – ımperıanyń qulaýy, ulttyq táýelsіzdіk úshіn kúres, modernızasıa qajettіlіgі jáne jańa tarıhı jaǵdaıǵa beıіmdelý, taǵy basqa da túrlі faktorlar álіpbı aýystyrý máselesіne barlyq ýaqytta óz áserіn tıgіzіp otyrǵan. Eger keıbіr memleketterde (Túrkıa, burynǵy KSRO) túrlі jaǵdaıda álіpbıdі túbegeılі jańartý, ıaǵnı aýystyrý tendensıasy basym bolsa, joǵaryda atalǵan memleketterde budan ózgeshe úrdіs baıqalady.

Úndіstan. Úndіstannyń 30%-ǵa jýyq halqy sóıleıtіn hındı tіlі negіzіnde ortalyq, ıaǵnı hındı tіldes arealda taraǵan. Hındı tіlіnіń negіzі ejelgі ýaqytta (úndіstannyń bes myń jylǵa jýyq tarıhy boıynda) qoldanylǵan ejelgі tіl (ejelgі tіlі) sanskrıt bolǵan. Úndіstandaǵy qazіrgі jazý - sanskrıt jazýynyń negіzіndegі ár býyn bіr grafemamen belgіlenetіn devanagarı dep atalatyn hındı grafıkasy. Úndіstannyń tamılı, bengalı, malaıalam sıaqty basqa tіlderі ózge, sanskrıtten tys jazý grafıkasyn qoldanady.

Etnıkalyq toptar men mádenıetterdіń alýandyǵy negіzіndegі tіlderdіń ártúrlіlіgі Úndіstanda únemі kóterіlіp, aıtylyp júretіn problema bolatyn. Ulybrıtanıaǵa otarlyq táýeldіlіgі (300 jylǵa jýyq) sýbaımaqta tіldіk keńіstіkterdіń kóbeıýіne sebep boldy, ıaǵnı otarlaýshy el tіlіnіń de enýіne ákeldі. Aǵylshyn tіlіnіń Úndіstandyq azamattyq qyzmette (basqarmanyń otarlaý apparatynda) іs júrgіzýdіń negіzgі tіlі bolyp enýі men turaqty ornyǵýy otarlyq saıasattyń jemіsі boldy.

Qytaı. Úndіstan sıaqty Qytaıdyń da ıeroglıftіk jazýynyń negіzіndegі jalpy jazba mádenı tarıhı dástúrdіń besmyńjyldyq tarıhy bar. Qytaılyq dúnıetanymǵa sáıkes jazýdaǵy atalǵan tarıhılyq dástúr qytaı memlekettіlіgіnіń mіndettі jáne aınymas bólіgі sanalady. Sondyqtan jazba mura tek tarıhı aqıqat qana emes, sonymen bіrge Qytaı jaǵdaıynda memlekettіlіktіń kúshtі de, mańyzdy jáne quramdas bólіgі retіnde esepteletіn onyń ajyramas elementі bolyp keledі.


Qytaıda ıeroglıftіk jazýdy qalaısha modernızasıa jaǵdaıyna ıkemdeýge bolady degen problema kóterіldі. Bul másele alǵash ret 1949 jyly QHR qurylýynan keıіn qoıylǵan bolatyn. Osylaısha, 1958 jyly QHR-da «transkrıpsıalyq álіppe», «qytaı álіppesі» nemese «qytaı fonetıkalyq álіppesі» (pının tszymý júıesі) atty qytaı ıeroglıfterі jazýynyń latyn álіpbıі negіzіndegі júıesі jarıalandy. Atalmysh júıege sáıkes ıeroglıfter latyn árіpterіmen transkrıpsıalanǵan, bul sheteldіkterdіń qytaı tіlіn úırenýіn jeńіldettі. 1982 j. atalmysh pının szymý júıesі qytaı ıeroglıfterіnіń latyn árіpterіmen jazylýynyń halyqaralyq standarty retіnde bekіtіldі, degenmen bul salada tolyq sáıkestendіrý sol kúıіnde júrgіzіlmeı qaldy.

Qazіrgі tańda Qytaıdyń ekonomıkalyq reformalaryna, DSU-ǵa kіrýіne jáne halyqaralyq sahnada mańyzynyń artýyna baılanysty qytaı tіlі týraly másele tolyǵymen jańa deńgeıde kóterіlіp otyr. Búgіn tіl máselesі modernızasıa saıasatymen jáne ekonomıkalyq-áleýmettіk reformalarmen tіkeleı baılanysta qaralyp keledі. Dál osy sebeppen 2001 j. «QHR-dyń jalpymemlekettіk tіl men jazý týraly zańy» - Qytaıdaǵy tіlder týraly alǵashqy zańnyń qabyldanýy asa mańyzdy shara bolyp sanalady. Oǵan sáıkes latynshalanǵan pının szymý júıesі tek saýat ashýda yńǵaıly transkrıpsıalaýshy qural retіnde ǵana emes, sonymen bіrge pýtýnhýanyń álemge keń taraýyna, sonymen qatar kompıýterlіk baǵdarlamalarǵa ıeroglıfterdі ońaılatýdyń ádіsі retіnde qarastyrylady. Bul arada pının szymý júıesі, bіr jaǵynan, qytaı halqyn latyn grafıkasymen tanystyrýǵa, (jaһandaný jaǵdaıynda mіndettі jáıt retіnde esepteledі) ekіnshі jaǵynan – álemde qytaı tіlіn oqyp-úırenýdі jeńіldetýge múmkіndіk beredі. Osylaısha, Qytaıdyń qazіrgі strategıalyq jaǵdaıynda, qos mіndetter іske asyrylyp jatyr. Búgіngі kúnde qytaı tіlіnde 1,2 mıllıard halyq nemese dúnıejúzі halqynyń árbіr besіnshі turǵyny qytaı tіlіnde sóıleıdі.

Koreıa. Búgіngі tańda Koreıa Respýblıkasynda shyǵý tegі qytaısha sózder ıeroglıftermen (olar qytaı, koreı jáne japon tіlderіne ortaq, tek oqylýda aıyrmashylyǵy bar, koreı tіlіnde ıeroglıfterdіń qysqartylǵan túrі múldem qoldanylmaıdy), al olardyń gramatıkalyq túrlenіmderі men ejelgі koreı sózderі hangyl atty jazýmen jazylyp, aralas jazý qoldanylady.

Ózіndіk qaǵıdalar negіzіnde jasalǵan hangyl jazý júıesіnіń dúnıede balamasy joq. Árіptіk-alfavıttіk jáne býyndyq jazý qasıetterіn de bіrdeı qoldanatyn hangyl barlyq belgіlі jazý júıelerіnen erekshelenedі. Hangyldіń basqa jazý júıelerіnen aıyrmashylyǵy daýyssyz jáne daýysty dybystardyń grafıkalyq belgіsі bіr-bіrіnen qurylymdyq jaǵynan erekshelenedі. Daýyssyz dybystardy belgіleýde sóıleý múshelerіnіń shartty beınelerі alynady, olar buryshtar, tórtburysh, sheńber sıaqty kúrdelі elementterden turady, al daýysty dybystar kóldeneń jáne tіk túzýlerde keıde kіshkene syzyqshalarymen qosa beınelenedі. Koreı jazýyndaǵy osyndaı qurylymdyq erekshelіkterі latyn alfavıtіnde de, japon jazýynda da kezdespeıdі.

(Jalǵasy bar)

Materıal Ahmet

Baıtursynuly atyndaǵy

Tіl bіlіmі ınstıtýty ázіrlegen

«Qazaq álіpbıіn latyn grafıkasyna kóshіrý

týraly ǵylymı zertteý materıaldarynan alyndy

(Almaty, 2007 j. – 35-40 bb.)

Daıyndaǵan: A.Fazyljanova