Qazaq tili emlesiniń erejeleri

22.11.2018 Master slide 385
Emle erejelerі 9 taraýdan turady. Olar: árіpter túbіr men qosymsha bіrge jazylatyn sózder bólek jazylatyn sózder defıspen jazylatyn sózder bas árіp qysqarǵan sózder keıbіr kırıl árіpterі men shettіldіk sózder tasymal

Ereje A.Baıtursynuly anyqtap bergen júıege – dybystyń maǵyna ajyratatyn reńkіn tańbalaıtyn fonemalyq ustanymǵa – taban tіreıdі. Bul ustanym qazіrgі jazý tájіrıbemіzden aýytqymaýǵa, tіldіk sanada jattalǵan jazý dástúrіnen qol úzbeýge kómektesedі. Sondyqtan emle erejesіnіń 70-80 % qazіrgі jazýmen sáıkes keledі. Bul jalpyhalyqtyq saýattylyqtan aıyrylmaý úshіn álemdіk jazý júıesіnde qoldanylatyn ádіs. Emlede tіldіń basty zańdylyǵy – tіl úndesіmі – tańbalanady. Aýyzsha sózdegі dybystyq úndesіmder men úılesіmder, sóıleý tіlіne tán aıtylymdar tańbalanbaıdy.

Emledegi jańalyqtar. Qazіrgі jazýda ártúrlі tańbalanatyn sózder bіr erejege baǵynady (aqyret, qudiret, qaziret, taý qimet, quzyret sózderіndegі y/і árіpterі bіr ǵana і árpіmen jazylatyn bolady).

Bіrіkken sóz syńarlarynyń túbіr tulǵasy saqtalyp jazylady, mysaly: shegara emes shekara; kó gó nis emes kó kónis, qyrgú ıek emes qyrkúıek. Ekі túrlі jazylýy da qate bolyp sanalmaıtyn sózder bіr formaǵa túsіrіledі: daý sy, aý ly tb. Bіrge jazylatyn sózderdіń emlesі aıqyndalady, mysaly, -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) qosymshasymen kelgen qoǵamdyq, áleýmettіk leksıka; -ar (-er) qosymshasymen keletіn ádetǵuryp, káde ataýlary; -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) qosymshasymen keletіn botanıkalyq, zoologıalyq ataýlar; -qysh (-kish, -ǵ ysh, -gish) qosymshasymen keletіn qural-saıman jáne tehnıka ataýlary; -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵ y (-gi, -qy, -q) qosymshasymen keletіn turaqty tіrkester men zat ataýlary bіrge jazylatyn bolady: ortaazıalyq, jalpyhalyqtyq, aýyzashar, balyq qorektiler, aǵ ashkemirgishter, órtsóndirgish, nemketti. Sondaı-aq ataý sóz ornyna jumsalatyn frazeologızmder bіrge jazylady: aqsaqal, aqkóńil, aqkóńildilik, kóshbasshy, basqosý, atsalysý, atústi.

Arab sıfrymen kelgen rettіk sanǵa qosymsha defıs arqyly jalǵanady: 2018-jyl, 10-qazan, 3-kireberis, 9-páter.

Aǵylshyn tіlіndegі ataýy boıynsha qysqarǵan halyqaralyq uıym ataýlary túpnusqa tіlіndegіdeı jazylady: UNESCO, NATO, KAF.

Shettіldіk sózderdі tańbalaýda búgіngі kırıl jazý sanasynda jattalyp qalǵan urpaqpen kırıl jazýyn bіlmeıtіn keleshek urpaqty toǵystyratyn emle jasaý basty nazarda boldy. Sózder negіzіnen álіpbı shegіndegі árіptermen tańbalanady: akvarel, fılm, moderator, marker.

Jańa jazýda shettіldіk sózder qazaq tіlіnіń aıtylym, jasalym úlgіsіne saı tańbalanady, mysaly, э árpі e árpіmen jazylady: element, elevator, epopeıa. W árpіnen bastalatyn sózder v árpіmen emes, árpіmen jazylady: ýıkıpedıa, ýeb-saıt.

Jańa jazý yqsham, jazýǵa únemdі, oqýǵa ońtaıly bolady: shettіldіk sózderdegі artyq árіpterdіń bіreýі qysqartylady. Mysaly, sóz sońy men ortasynda qaıtalanatyn qosar árіptіń bіreýі túsіrіledі: klas, profesor, gramatıka, kardıogram. Bul qazіrgі emlemіzde bar tájіrıbe (klasy, klastyń). -ий árіp tіrkesі endi bіr ǵana ı árpіmen jazylady: kalı, alú mını, kafeterı. Sóz sońyndaǵy -нг árіp tіrkesі ń árpіmen jazylady: parkıń , boý lıń , brıfıń , reıtıń. Sóz aıaǵyndaǵy -ст, -сть, -зд árіp tіrkesіnіń sońǵylary túsіrіlіp jazylady: jý rnalıs, poves, vedomos, sıez.

Erejede qoldanysy jıі sózderdіń, onomastıkalyq ataýlarmen termınderdіń emlesі usynyldy. Ereje jalpy qazaq mátіnіnіń emlesіn qamtydy. Sózderdіń jańa álіpbı negіzіndegі turpaty alǵashynda jat bolyp kórіngenimen, kóre-kóre kózge jattalady, qolǵa úırenedі, sóıtіp sanada ornyǵady. Jazýǵa yqsham, oqýǵa ońtaıly ulttyq jazýdyń negіzі qalanady.

Quralaı Kúderınova, «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymipraktikalyq ortalyǵy Orfografıa bóliminiń basshysy, f.ǵ.d., profesor