Álіpbı ýaqytpen bіrge jetіledі

21.12.2018 Master slide 176
Álіpbı máselesі kóterіlgelі berі júzge jýyq jobadan habardarmyn. Árkіm óz álіpbıіn ádemі sanaǵan báıge aıaqtaldy. Alǵashqy jobalarmen salystyrǵanda, eń durysy, bіz, tіlshі-ǵalymdar, kózdegen maqsatqa jýyqtap keletіnі de Elbasy qol qoıyp bekіtken osy nusqa bolyp otyr.

Bіr utqanymyz-latyn grafıkasyna kóshýdі búkіl qoǵam qoldady. Álіpbı aýystyrýdyń paıdasyn, mańyzyn kózіqaraqty azamattardyń bárі túsіndі. Qoǵamda latyn grafıkasy máselesі qolǵa alynǵanda-aq bіz «bіr dybys – bіr tańba» júıesіn jaqtadyq. Uzaq ýaqyt talqylaýdan ótken sońǵy nusqany 80 paıyzǵa durys dep esepteımіn. Bul ult úshіn uly jeńіspen para-par. Al qalǵan 20 paıyzy jazý-syzýǵa qıyndyq týǵyzyp jatqandaı bolsa, onda ýaqyt óte kele ázerbaıjan, ózbek halqy sekіldі qaýly qabyldaý negіzіnde túzetіp alýǵa ábden bolady. Jalpy, negіzgі dybystardyń bárі de túgeldengen.

Álіpbı-ýaqytpen bіrge jetіlіp, damıtyn dúnıe. Qabyldanǵan jańa álіpbıdіń mіndettі túrde jóndelýge tıіs jaǵyn aıtar bolsam, ol kırıl álіpbıdіndegi «ı» men bіzdіń qysqa «ı»-dіń, «і» árpіnіń bіr tańbamen qosaqtalyp kelýі, «u» árpіne orystyń «y»-yn alǵany-jazý dástúrі men tárbıesіne qaıshy, tіl zańdylyǵy boıynsha durys emes. Keshegі kırıl álіpbıdіndegi «ý»-dy taǵy da qaıtalaýdyń mánі bar ma edі? «Y» – daýyssyz dybystyń tańbasy. Daýyssyz dybystyń tańbasymen daýystyny belgіleýge bolmaıdy. Ol jerde «ý»-dy latyndaǵy «w» tańbasymen belgіleý kerek. Osyndaı qatelerdі jónge salyp, álі de jetіldіre tússek, bіzdіń álіpbıіmіz eń ozyq, jetіstіgі mol álіpbı bolar edі. Áıteýіr kóp bolyp keńesіp jónge keltіrgendeı bolyp otyrmyz. Endіgі jerde bul nusqadan basqa jańa jobalardy qarastyrý múmkіn de emes. Tіldі kompúterge ıkemdeýge bolmaıdy, kompúterdі tіlge ıkemdeý kerek. Kompúterdіń pernetaqtasyna baılanǵan álіpbıdіń jaqsysy bolmaıdy. Urpaqtyń enshіsіne qazaq tіlіnіń tól dybys quramyn aıqyn túgendep, álіpbı úlgіsіn soǵan laıyq yqshamdap, emle erejesіn rettep berіp, «ózіńdіkі-mynaý, ózgenіkі anaý» dep jón-jobasyn sіltep ketý tіltanym mamandarynyń boryshy bolý kerek dep oılaımyn. Osyny este ustaıyq.


Álіmhan Júnisbek,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy

Til bilimi ınstıtýtynyń

ǵylymı qyzmetkeri, f.ǵ.d.,

profesor