Baýyrlas túrki tilderiniń álipbı reformasynyń tájirıbesi

6.12.2018 Master slide 154
Qazirgi túrik jazýynyń artyqshylyǵyn óz ǵalymdary bylaı kórsetedi:

– árbir árip bólek tańbalanady, al arab jazýynda birge jazylatyn;

– álemdik ozyq jazýlar dástúrge sáıkes latyn jazýy soldan ońǵa qaraı jazylady, al arab jazýynda ońnan solǵa jazylatyn;

– latyn grafıkasy túrik tiliniń dybystyq qoryndaǵy negizgi dybystardy belgileıdi, al arabgrafıkaly jazý túrik tilinde joq, biraq arab-parsy sózderindegi bóten dybystardy da tańbalaıtyn;túrki tildes basqa halyqtar da latyn álipbıin qabyldaǵandyqtan túrki áleminde ortaq aqparat almasýǵa qolaıly;

– ekonomıkanyń batystyq damý baǵytyna latyngrafıkaly jazý yńǵaıly;

– latyn grafıkaly jazý-syzý saýat ashýshylar úshin árip sany az bolýyna baılanysty ıkemdi keldi.

Osy álipbı jobasyn tańdaýdyń negizgi krıterıılerine túrik ǵalymdary:

– túrik tiliniń Stambýl dıalektisiniń dybystyq júıesine negizdelýin;

– arab-parsy tilderiniń dybystaryn belgileıtin áripterdiń bolmaýyn;

– árbir bólek dybysqa bir tańba alynýyn;

– latyn álipbıi júıesindegi negizgi tańbalardan tys árip bolmaýyn;

– til júıesindegi tól dybysqa latyn qorynyń grafemasy jetkiliksiz bolǵanda, negizgi áripke qosymsha belgi qoıý arqyly jańa grafema jasaýdy;

– jazýǵa ońtaılylyq prınsıpine jaýap berýin alǵa tartty.

Qorytyndy

– Negizgi kúshti ákimshilik júıege salý arqyly memlekettik basqarý salasy men isqaǵazdar júrgizý jańa álipbıge qysqa merzimde kóshirildi (1928 jyldyń maýsymy).

– M.K.Atatúriktiń tabandylyǵy men óziniń belsene kirisýi halyqtyń jańa jazýdyń bolashaǵyna degen senimin kúsheıtip, rýhtanýyna túrtki boldy (M.K.Atatúrik Stambýldaǵy Halyq parkine úlken qara taqta qoıdyryp, halyqty latyn qarpimen jazýǵa úıretti).

– Jańa álipbı negizindegi túrik jazýy kirme sózderdi ıgerýdiń kúshti mehanızminiń negizine aınaldy. Ulttyq tilge qyzmet etetin jazý júıesi qalyptasty (shet tilinen engen sózder túrik aıtylymy boıynsha jazylady).

– Jańa álipbıge úıretý arqyly halyqty jalpy saýattandyrý problemasy sheshildi (túrikterdiń saýattylyǵy Osman ımperıasy kezeńinde jańa jazýǵa ótkenge deıin 10 paıyzdy, latynǵa ótkennen keıin 63 paıyzdy qurady).


Qazirgi azerbaıjan jazýynyń artyqshylyǵyn óz ǵalymdary bylaı kórsetedi:

– ázerbaıjan tiliniń dybystyq qoryndaǵy negizgi dybystardy tolyq belgileıdi, al orysgrafıkaly jazý ázerbaıjan tilinde joq, biraq orys tilinen engen sózderindegi bóten dybystardy da tańbalaıtyn;

– túrkitildes basqa halyqtarmen ortaq aqparat almasýǵa qolaıly boldy;

– yqsham ári qolaıly bolǵandyqtan, ázerbaıjan tilinen saýat ashý úderisi jeńildedi.

– jastar men saýda ekonomıkalyq elıta latyn qaripiniń keń taralýyna erekshe áser etti;

– Túrkıanyń telearnalary erkin kórsetiletindikten, álipbıdiń tez ıgerilip, qoldanylýyna oń áserin tıgizdi.

Osy álipbı jobasyn tańdaýdyń negizgi krıterıılerine ázerbaıjan ǵalymdary:

– ázerbaıjan tiliniń dybystyq qoryna negizdelýin;

– ázerbaıjan tiliniń Baký dıalektisiniń dybystyq júıesine negizdelýin;

– kózshalymǵa ońtaıly bolýyn (máselen eki noqat qoıyp jazýdan qashyp, latyn júıesinen tys Á árpin osy úshin alǵan). Eger óıtpegende qoldanylý jıiligi joǵary [á] dybysyn A-nyń ústine eki noqat qoıyp jazylǵan mátinde usaq áripústi tańbalary jypyrlap, mátin kózshalym jáne qoldaǵdy úshin de qıyndap keter edi;

– árbir bólek fonemaǵa bir tańba, onyń ishinde orys tilinen engen sózderdiń quramyndaǵy keıbir fonemaǵa jeke tańba alynýyn; (máselen, K fonemasy – komsomol);

– til júıesindegi tól dybysqa latyn qorynyń grafemasy jetkiliksiz bolǵanda, negizgi áripke qosymsha belgi qoıý arqyly jańa grafema jasaýdy;

Qorytyndy

– Jańa álipbı kırılde qalyptasqan qosamjar orfografıadan arylyp, ulttyq jazy-syzýdyń qalyptasýyna jol ashty.

– Kórshiles Túrkıamen mádenı qatynastardy jaqsarta tústi;

– Jańa álipbı ulttyq sananyń kóterilý prosesiniń jemisi retinde qaralyp, ártúrli qarsylyqtardy jeńil eńserýge múmkindik berdi. Memlekettiń qatań saıasaty arqyly toıtarylyp otyrdy.

– Ulttyq tildiń ereksheligine negizdelgen jańa jazý respýblıkada monotildik jaǵdaıattyń qalyptasý prosesin údete tústi. Qazirgi kezde elde azerbaıjan tili elıtarlyq til sanalady.



Qazirgi ózbek jazýynyń artyqshylyǵyn óz ǵalymdary bylaı kórsetedi:

– latyn gra­fıkasy ózbek tiliniń negizgi dybystaryn belgileıdi al kırıl jazýy bóten fonemalardy da tańbalaıtyn;

– latyn grafıkasyna kóshken kezde túrkitildes basqa halyqtar da latyn álipbıin qabyldaǵan bolatyn, sondyqtan túrki álemine ortaq jazý aqparat almasýǵa qolaıly boldy;

– ekonomıkasynyń batystyq damý baǵytyna latyngrafıkaly jazý tolyq jaýap berdi;

– jastar men saýda ekonomıkalyq elıta latyn qaripiniń keń taralýyna erekshe áser etti;

Qorytyndy

– О́zbek tiliniń dybystyq júıesine negizdelgen latyn grafıkasyndaǵy jazý kırıl álipbıinde qalyptasqan qosamjar orfografıadan arylýdyń jolyna aınaldy;

– Jańa álipbı ózbek jazba tiliniń júıelenýine, onyń mádenıetiniń damýyna áserin tıgizdi.

– О́zbek tiliniń jańa álipbıindegi grafemalar júıesi geterogendik sıpattaǵy ádebı tildiń dybystyq qoryna negizdelgendikten, bir árip birneshe negizgi dybystyń tańbasy bolyp qabyldanǵan. Jalpyhalyqtyq til elementteri ózbek fonetıkasynda basym emes, sondyqtan halyqtyń saýat ashý isin jańa álipbı biraz qıyndyqqa soqtyrǵanyn, ózbek ǵalymdarynyń ózi kórsetip otyr.