Jańa emleniń negizgi ustanymdary

29.11.2018 Master slide 367
Jazý sóıleý dybystary arqyly tańbalanýymen beriletini belgili. Degenmen, áripter dybystarǵa dálme-dál sáıkes kelýi múmkin emes. Jazý úshin eń mańyzdysy oıdyń mazmunyn saqtaý bolyp tabylady. Jazýda dybystardyń barlyq túriniń berilýiniń dáldigi talap etilmeıdi, tek tıptik dybystardy (fonemalardy) berý óte mańyzdy.

Jazbasha jáne aýyzsha sóıleý formalary arasyndaǵy naqty araqatynas emle erejeler arqyly jáne ulttyq álipbı negizinde belgilenedi. Sóıleý tili ulttyq jazýdyń birligin saqtaýǵa baǵyttalǵan. Ulttyq emledegi dybystardyń tańbalanýyna qaraı orfografıanyń negizgi prınsıpteri anyqtalady. Álemdegi tilderdiń jazýy fonetıkalyq, dástúrli-tarıhı jáne fonematıkalyq (morfologıalyq) prınsıpterge negizdelgen.

Ádette, tilderdiń alǵashqy dybystyq jazýy fonetıkalyq prınsıpke negizdeledi. Bul grek jáne latyn tilderiniń alǵashqy jazýy bolǵan. Degenmen, til damyǵan saıyn sóıleý tili ózgeredi, al jazý sol boıynsha qalady. Aýyzsha jáne jazbasha sóıleýdiń eki formasy arasyndaǵy alshaqtyq ósip, dybys pen jazýdyń arasynda qarym-qatynas ózgerip, orfografıanyń jańa erejeleri paıda bolyp bekitiledi. Mundaı dástúrli-tarıhı jazý qazirgi fransýz jáne aǵylshyn tilderine saı.

Eger jazba sózben aýyzsha sóz bir-birine sáıkes kelip, zań dárejesine kóterilse, bul fonetıkalyq jazý bolyp tabylady. Fonetıkalyq jazý árip pen dybysty belgileý arasyndaǵy sáıkestikke negizdelgen. Mundaı jazýda aıtylǵan dybystar barynsha naqty nemese dál jetkiziledi. Naqty aıtqanda, bul fonetıkalyq transkrıpsıaǵa sáıkes keledi.

Fonematıkalyq prınsıp boıynsha, dybystardyń tek negizgi reńki tańbalanady. Fonematıkalyq jazýdyń (morfologıalyq) artyqshylyǵy – morfemniń vızýaldy beınesi kórinip, oqýdy jeńildetedi. Ádette tilderdiń jazý júıesinde úsh prınsıptiń bári qoldanylady, biraq bir nemese eki prınsıp basym bolady. Qazaq tilinde negizinen fonematıkalyq jáne fonetıkalyq prınsıpter qoldanylady.

Qazaq tiliniń tól sózderinde qoldanylatyn fonematıkalyq jazý arqyly dybystyń negizgi reńki tańbalanyp, morfemanyń birligi qamtamasyz etiledi. Mysaly, з (z) árpi sózdegi pozısıaǵa baılanysty úsh nusqasynda júzege asyrylady: с (s), ш (sh), ж (j). Jazylýda қазса-qazsa, aıtylýda [касса-qassa]; jazýda тазшы-tazshy, aıtylýda [ташшы-tashshy]; jazýda көз жасы-kóz jasy, aıtylýda [көжжасы-kójjasy].

Emleniń erekshe salasy – latynnegizdi jańa qazaq grafıkasymen shettildik sózderdi tańbalaý. Kirme sózderde qazaq tilinde kezdespeıtin dybystar belgilenedi. Mysaly, latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq jazýynda ё dybysyn tańbalaıtyn árip qazaq tiliniń ulttyq dybysyn tańbalaıtyn ó árpimen beriledi: манёвр-manóvr, актёр-aktór, режиссёр-rejısór. Sonymen qazaqtyń tól sózderi kóbinese fonematıkalyq prınsıp boıynsha jazylsa, shettildik sózder fonetıkalyq prınsıpine baǵynady, ıaǵnı, olar qazaq tiliniń dybys zańdylyǵyna sáıkes beıimdeledi.

Zeınep Múslimqyzy
f.ǵ.d., professor