Терминдер (Көлік және қатынас жолдары)
Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясына бекітуге ұсынылатын материалдарды (терминдерді, сөз тіркестерін) ресімдеу кестесі
Терминдер (Көлік және қатынас жолдары) | ||||
р/с | Орыс тілінде | Қазақ тілінде | Этимологиясы | Анықтамасы (дефинициясы), басқа салаларда қолданылуы |
1 | абразив | қажақ | Абразив сөзі орыс тілінде көпше түрде (абразивы) қолданылады, түп мағынасы түрпі сөзіне келеді; қажа+қ - заттанған сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: қала+қ, сына+қ т.т. | Техникалық термин, металл, қыштарды, тау жыныстарын өңдеуге, тегістеуге, қайрауға, егеуге, лаждауға пайдаланылатын аса қатты түрпілі заттарды сипаттайтын жалпы атау. |
2 | абразивостойкость | қажалуға төзімділік | Қазақ тіліне сөз тіркесі болып аударылуы – қазақ тілінің заңдылығы, өйткені төзімділік өзіне бағыныңқы сыңарының барыс септігінде (-ға) тұруын талап етеді. Абразив сөзі орыс тілінде көпше түрде (абразивы) қолданылады, түп мағынасы түрпі сөзіне келеді; қажалу сөзінің жасалу жолы: қажа (етістік) + -л (ырықсыз етіс) + -у = қимыл есімі барыс септігінде тұр. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: жаса+л+у, сына+л+у т.т. | Егеуге, түрпілеуге сынын тез бұза қоймайтын қатты материалдардың сипаты. Геологияда, материалтануда қолданылады. |
3 | абразия | қажалыс | Қажа+л+ыс ортақ етіске зат есім жұрнағы қосылған. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: жина+л+ыс, қина+л+ыс, таңда+н+ыс т.т. | Қырналып, қажалып қалған күйді білдіреді, геологияда, медицинада да осы мағынада қолданылады. |
4 | абрис | нобай | Түпкі мағынасы – «1. бір нәрсенің мөлшермен алғандағы жалпы көлемі, жлбасы, сұлбасы; 2. Заттардың тұтас немесе жеке бөліктерінің алдын ала жасалған жоба суреті» (ҚӘТС, Т. 11, 560-бет). Зат есім, «абрис» сөзінің сызба, жоспар, сыртқы сызба деген бастапқы мағынасына сай | Пішіндердің, құрылыстардың, механизмдердің тұтас я жеке бөліктерінің алдын ала жасалған жоба суреті. Сызуда, жаратылыстық, техникалық салаларда (геодезияда, литографияда), нақты пішінді нысан ететін басқа ғылым салаларында, өнердің кейбір бөлімдерінде қолданылады. |
5 | аварийность | апаттылық | Жасалу жолы апат (зат есім) + -ты (сын есім) + -лық = зат есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: қуат+ты+лық, ақыл+ды+лық т.т. | Қауіп-қатерлі жағдай, экологияда, техника салаларында қолданылады |
6 | авария | апат | Араб текті сөз (әфат), сол түпкі мағынасын сақтап дыбысталуы қазақ тілі заңдылығына бейімделіп сіңген сөз болғандығынан. | Қауіп-қатер, төтеннен келген ауыртпалық, табиғи тірлік ырғағының күтпеген жерден бұзылып қиындық туғызуы. Экологияда, техника салаларында қолданылады |
7 | авиагруз | әуе жүгі | Орыс тілінің біріккен сөзі қазақ тілінің сөзжасамдық, синтаксистік заңыдылығына орайластырылып, зат есім мен зат есім матаса байланысқан (ненің жүгі? – әуенің жүгі) анықтауыштық қатынастағы тіркес: әуе – авиаға балама, авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді; жүк – көлікке тиелетін, тиелген заттардың жалпы атауы. | Әуе жолдарымен тасылатын зат. Негізінен, тасымал (логистика) саласында қолданылады. |
8 | авиамаяк | авиаманар | Будан термин: авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді; манар сөзі ақ пен қызыл түс астаса келетін әлдебір әдемі заттардың белгісі, аппақ манардай, манар тау т.б. деген тіркестерде қолданылады. Будан және бейнелі атауға (Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы. – Алматы: Сардар, 2014. – Б. 766-768; 769-770) жатады. Бұл терминде алыстан қызарып көзге ұратын белгі жандандырылған. | Авиаманар екі түрге бөлінеді; жарықтық манарлар және радиоманарлар. Жарықтық манарлар әуежайларға қондырылады да әуе көлігінің қай тұстарда екенін жарыққаа қарап бағдарлауы үшін қолданылады; радиоманар ұшақтың ішіне орнатылады да самолеттің бағытталып ұшуына қызмет етеді. Басқа салаға тән емес. |
9 | авиапочта | авиапошта | Авиа және пошта сөздерінің бірігуінен жасалған. Авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді. Пошта (қазақ тілінің заңдылығына бейімделген, сіңу сыңайы бар) француздың күзетуге арналған нысан мағынасындағы poste деген сөзінің мағынасы кеңуінің нәтижесі. | Әуе жолымен жүретін пошталық қызметке қатысты жалпы атау. |
10 | авиапредприятие | авиакәсіпорын | Көпсыңарлы будан термин: авиа+кәсіп+орын. | Әуе қатынасына байланысты өндірістік-шаруашылық орын, заңды тұлға құқығы берілген шаруашылық субъектісі, өнідірістік-шаруашылық қызметті ұйымдастырудың нысаны. Осы мағынасында басқа салада қолданылмайды. |
11 | авиация гражданская | азаматтық авиация | Бірінші бөлігі азаматтық сөзінің түп мағынасы әр алуан. Бұл сөз тіркесінде орыстың «гражданская» сөзінен калькаланып аударылған; авиация авиа сөзіне үдерістік мағына беретін -ция қосымшасы жалғанып, үдеріс, қарекеттік жүйе мәніне ие болған. | Жер үсті кеңістігінде бейбіт мақсатта ұшудың ауадан ауыр аппараттарымен (ұшақ, тікұшақ, планер т.с.с.) қозғалудың теориясы мен жүзесі, әскери емес әуе флоты |
12 | авиация полярная | полюстік авиация | Құрамы шет тілі сөздерінен құралып, қазақ грамматикасымен түзілген тіркес: «полярная» сөзінің түп мағынасы «полюске қатысты, полюсте болатын» деген мағыналарды береді. Сондықтан «полюстік» болып аударылғаны қазақ тіліне оңтайлы; авиация – туынды сөз: авиа+ция, авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді, авиация сөзі авиа сөзіне үдерістік мағына беретін -ция жұрнағы жалғанып жасалған. | Солтүстік және оңтүстік полюс маңында орындалатын авиациялық қарекеттер. Басқа салада қолданылмайды. |
13 | авиация санитарная | санитарлық авиация | Құрамы шет тілі сөздерінен құралып, қазақ грамматикасымен түзілген тіркес: санитарлық анықтауышы латынның денсаулық деген мағынадағы sanitas сөзіне қазақ тілінің сын есімдік -лық жұрнағы қосылу арқылы жасалған; авиация – туынды сөз: авиа+ция, авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді, авиация сөзі авиа сөзіне үдерістік мағына беретін -ция жұрнағы жалғанып жасалған. | Медициналық қызметке қатысты авиацияның атауы. |
14 | автоблокировка | автобұғаттау | Будан термин, «блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Әлдебір затты я бөлікті сыртқы ортаның ықпалынан автоматты түрде ажыратып, оқшаулау деген мағынада. Транспортқа байланысты қоршау, жолды жауып қозғалысты бөгеу деген мағынада қолданылады. Әскери, техникалық, физикалық, медициналық салаларда қолданылады. |
15 | автоблокировка двухсторонняя | екіжақты автобұғаттауыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: екіжақты – орыс тілінен калькамен берілген, қазақ тілінде сын есім жасаудың өнімді тәсілі емес; автобұғаттауыш – будан термин, «блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Әлдебір затты я қозғалысты екі жағынан оқшаулайтын, бұғаттайтын құрылғы. |
16 | автоблокировка железнодорожная | теміржол автобұғаттауышы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің автобұғаттауышы? – теміржол(-дың) автобұғаттауышы) тіркесі: теміржол – біріккен сөз; автобұғаттауыш – будан термин, «блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Теміржол пойыздарының жүруін реттейтін белгілік құрылғылардың автоматты жүйесі |
17 | автоблокировка переменного тока | айнымалы токтың автобұғаттауыш | Айнымалы ток физикалық термин ретінде қазақ тілінің нормасына сіңген ұғым; автобұғаттауыш – будан термин, «блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Айнымалы токты ажыратып, оқшаулап тастайтын автоматты құрылғы. |
18 | автоблокировка постоянного тока | тұрақты тоқты автобұғаттауыш | Тұрақты ток физикалық термин ретінде қазақ тілінің нормасына сіңген ұғым; автобұғаттауыш – будан термин, «блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Тұрақты токты ажыратып, оқшаулап тастайтын автоматты құрылғы |
19 | автобус городской | қалалық автобус | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
20 | автобус дальнего следования | алысқа қатынайтын автобус | Сөз тіркесі, мағыналық аударма | Алыс арақашықтыққа жүретін автобустардың сипаты |
21 | автобус лизинговый | лизингілік автобус | Лизингілік – сын есім, анықтауыш; гректің еріту, сіңіру сияқты мағынаны беретін «лизинг» сөзінен шыққан. | Жалға алу ақысын лизинг берушіге шарт бойынша белгіленген мерзіммен төлем төлеп пайдаланылатын автобус. |
22 | автобус маршрутный | бағдарлық автобус | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
23 | автобус междугородный | қалааралық автобус | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
24 | автобус международный | халықаралық автобус | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
25 | автобус местного сообщения | жергілікті қатынас автобусы | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
26 | автобус пригородный | қаламаңылық автобус | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
27 | автобус туристический | туристік автобус | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
28 | автовоз | автотасығыш | Қысқара біріккен сөз (автомобил тасығыш). Мағыналық-функциялық аударма (яғни, +воз компоненетінің тасығыш деген мағынасы ескерілген). | Автомобилдер тиеуге, тасуға арналған көлік құралы. Басқа салаға тән емес. |
29 | автогудронатор | автогудрондауыш | Жат сөзге (автогудрон-) қазақ тілі қосымшасын (-дауыш) қосу арқылы жасалған. | Жол салу мен жөндеу барысында шайырлы материалдарды тасып, жаймалайтын автомашина я тіркеме. Басқа салаға тән емес. |
30 | автозаправщик | автоқұйғыш | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто-+құйғыш) сөз. 2-бөлігі орыс тіліндегі сөздің контекстік мағынасымен аударылған (заправить сөзі бұл контексте «құю» мағынасын береді) | Автомобилге орнатылған жанар-жағар май құятын қондырғы. Басқа салаға тән емес |
31 | автокаток | автоаунақ | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто-+аунақ) сөз. 2-бөлігінің аудармасы «таптағыш» сөзінің орнына бейнелеу жолымен «аунақ» деген ұтымды сөз алынған | Автомобильге орнатылған, жолды таптап тегістеуге арналған машина. Басқа салаға тән емес. |
32 | автоклав | автоқымшан | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто-+қымшан) сөз. 2-бөлігінің аудармасы «қымшан» сөзінің орнына окказионалдық жолмен «қымтау» мәніндегі сөз жасалған. «-қымшан» бөлігіне нақты дереккөз табылмады. | Қысым сақтағыш ыдыс атауы. Техника араласатын салалардың көбінде қолданылады. |
33 | автоколебание | автотербеліс | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто-+тербеліс) сөз: 2-бөлігі – етістік негізді туынды зат есім (тербе+-л+-іс). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: жеңі-л+іс, кепте+л+іс, шайқа+л+ыс т.т. | Өздігінен болатын, машықты түрде болатын, автоматты жолмен болатын ары-бері қозғалу, шайқалу, автомобильдің тербелуі. Басқа салаға тән емес. |
34 | автоколебание управляемых колес | басқарылатын дөңгелектің автотербелісі | Күрделі сөз тіркесі, алдыңғы сыңары келесісіне сатылай байланысады: қандай дөңгелек? – басқарылатын дөңгелек, ненің тербелісі? – дөңгелектің тербелісі. | Жетек, руль арқылы бір қалпын сақтап я өзгертіп бұрылып отыратын дөңгелектердің машықты тербелісі. Басқа салаға тән емес. |
35 | автоколонна | автотізбек | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто-+тізбек) сөз. 2-бөлігінің аудармасы орыс тіліндегі «колонна» сөзінің мағыналарын түгелдей қамтымаса да, бір мағынасына сай келеді. | Созыла, бір-біріне ілесіп келе жатқан я осы қалыпта тұрған автомобилдер. |
36 | автолебедка | автошығыр | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен («автомобиль» сөзінен авто+шығыр), шығыр - көнеден келе жатқан сөз, саумалап тарту үшін арқаннан, шынжырдан жасалатын құрылғы. | Автомобильге орнатылған шығыр. Басқа салаға тән емес. |
37 | автолестница | автосаты | Будан термин, құрамы жағынан қысқара біріккен (авто+саты) сөз. | Автомобильге орнатылған немесе өздігінен көтеретін саты |
38 | автолюбитель | автоәуесқой | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
39 | автомагазин | автодүкен | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
40 | автомастерская | автошеберхана | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
41 | автомат билетопечатающий | билет басатын автомат | Орыс тілінен калькамен дұрыс аударылған тіркес термин: қандай автомат? – билет басатын автомат. | Билет басып шығаратын автоматты құрылғы |
42 | автомат перекоса | қиғаштық автомат | Орыс тілінен калькамен дұрыс аударылған тіркес термин, қиғаштық – перекостың сөздік баламасы. | Жаңсақтықты, қисайғанды реттейтін автоматты құрылғы |
43 | автоматизация | автоматтандыру | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
44 | автоматизация посадки | қонуды автоматтандыру | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
45 | автоматизация производства | өндірісті автоматтандыру | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
46 | автоматизация процесса | үдерісті автоматтандыру | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
47 | автоматизация управления | басқаруды автоматтандыру | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
48 | автоматизированная система проектирования | автоматтандырылған жобалау жүйесі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
49 | автоматика | автоматика | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
50 | автоматика железнодорожная | теміржол автоматикасы | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген. |
51 | автомашина | автомәшине | Транскрипция әдісімен берілген термин. | Автомобиль мағынасында қолданылады |
52 | автомашинист | автомәшинеші | Автомәшине сөзіне кәсіпті, мамандықты білдіретін -ші жұрнағы қосылып адамзаттық зат есім жасалған | Автомәшиненің маманы, соны кәсіп ететін адам |
53 | автомеханик | автомеханик | Қазақ тілінің нормасына енген | Атомобиль реттейтін, жөндейтін механик маман |
54 | автомобилевоз | автомобилтасығыш | «Автовоз» сөзінің толық нұсқасы («автовоз» сөзін қараңыз) | «Автовоз» сөзін қараңыз |
55 | автомобилеопрокидыватель | автомобилаударғыш | Будан термин, біріккен сөз: автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Автомобилге орантылған, аударып тастауға, төңкеріп тастауға, лақтыруға арналған құрылғы. |
56 | автомобилист | автомобилші | Қазақ тілінің нормасына енген | Автомобилді кәсіп қылатын маман |
57 | автомобиль | автомобил | Түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Автомобилге қатысты көліктердің ресми атауы |
58 | автомобиль аварийный | апаттық автомобил | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан (қандай автомобил? – апаттық автомобил) будан тіркес: апаттық – араб текті сөз (әфат), сол түпкі мағынасын сақтап дыбысталуы қазақ тілі заңдылығына бейімделіп сіңген сөзге –тық есім жұрнағы қосылып сын есім анықтауыш болып тұр; автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Қауіп-қатерлі жағдайда қолдануға арналған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
59 | автомобиль безопасный | қауіпсіз автомобил | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: қауіпсіз – жетілдірілген деген мағынада қолданылып тұрған сын есім, автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Қауіптен алдын ала қорғау шаралары жасалған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
60 | автомобиль бесхозный | иесіз автомобил | Сөз тіркесі. Этимологиясыз-ақ түсінікті | Экономика, заң салалаларында қолдаынлу мүмкіндігі бар. |
61 | автомобиль высшего класса | жоғарғы сыныпты автомобил | Орыс тілінен калкаланған тіркес термин | Сапасы өте жоғары автомобил. Басқа салаға тән емес. |
62 | автомобиль гоночный | жарыс автомобилі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің автомобилі? – жарыс(-тың) автомобилі) будан тіркес: жарыс: орыстың «гоночный» қатыстық сын есімі қазақ тіліне зат есім түрінде дұрыс аударылған, өйткені қазақ тілінде зат есім ілік септігіндегі меншіктік анықтауыш болып тұр; автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Жарыс сөзінің ілік септігі жасырын тұру арқылы жарыстыруға арналған автомобил деген мағынада тұр. Спорт саласында да қолданылады. |
63 | автомобиль грузовой | жүк автомобилі | Қазақ тілінің нормасына енген | Басқа салаға тән емес. |
64 | автомобиль грузопассажирский | жүк-жолаушы автомобилі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің ? – (-ң) ) будан тіркес: жүк және жолаушы сөздері қосарланған, екі сөздің де меншіктік мағынадағы ілік септігі түсіріліп ықшамдалған; автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Жүк тасуға да болатын, жолаушы тасуға да болатын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
65 | автомобиль дизельный | дизелді автомобил | Шеттілдік тіркес: дизел немістің жасампаз инженерінің есімімен қойылған іштен жану қозғалтқышының атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған, терминде -ді жұрнағы қосылу арқылы автомобилге анықтауыш болып тұр және қазақ тілінің фонетикасына орайластырылып жіңішкелік белгісі «ь» алынып тасталған. | Дизел жанар майымен жүретін автомобил. Басқа салаға тән емес. |
66 | автомобиль заднеприводной | артқы жетекті автомобил | Екі компонентті тіркестен қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп үш компонентті тіркес жасаған. «Заднеприводной» біріккен сөз пішініндегі қатыстық сын есімнің негізі – задний привод. Бұл «артқы жетек» болып аударылады, ал автомобил сөзіне қабыстырғанда жетек зат есіміне -ті жұрнағы жалғанып сын есім жасалған. | Артқы жетегі жүруде әрекет ететін, жүру кезінде артқы дөңгелектері алдыңғы дөңгелектерді итеріп отыратын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
67 | автомобиль закрытый | жабық автомобил | Этимологиясыз-ақ түсінікті | Шанағы я салоны материалмен жабылған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
68 | автомобиль карбюраторный | карбюраторлы автомобил | Шеттілдік тіркес: карбюратор – көміртекпен қамдау деген мағынаны білдіретін француз сөзі, қазақ жұрнағы -лы қосылып сын есім жасалған; автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. | Жанар майды мөлшерлеп мотор ішінде жануға жеткізетін құрылғы арқылы жүретін автомобил. Басқа салаға тән емес. |
69 | автомобиль леворульный | сол рөлді автомобил | Этимологиясыз-ақ түсінікті | Басқару тізгіні (руль) кабинаның сол жағына орнатылған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
70 | автомобиль легковой | жеңіл автомобил | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
71 | автомобиль медицинской помощи | медициналық жәрдем автомобилі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
72 | автомобиль неполнопроводной | ішінара жетекті автомобил | Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп жасаған тіркес: не полный – ішінара (ішінара сөзі толық емес деген мағына береді, сондықтан неполный сөзіне сәйкес сөз болып шығады); приводной - жетекті | Бірөңкей жетекке сүйенбейтін, жартылай жағдайда, кейде жетек қолданылмайтын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
73 | автомобиль открытый | ашық автомобил | Этимология қажет етілмейді | Салоны я кабинасы, шанағы жабылмаған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
74 | автомобиль переднеприводной | алдыңғы жетекті автомобил | Екі компонентті тіркестен қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп үш компонентті тіркес жасаған. «Переднеприводной» біріккен сөз пішініндегі қатыстық сын есімнің негізі – передний привод. Бұл «алдыңғы жетек» болып аударылады, ал автомобил сөзіне қабыстырғанда жетек зат есіміне –ті жұрнағы жалғанып сын есім жасалған. | Алдыңғы жетегі әрекетті болатын, жүру кезінде алдыңғы дөңгелектері артқы дөңгелектерді тартып отыратын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
75 | автомобиль полноприводной | толық жетекті автомобил | Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп жасаған тіркес: полный – толық; приводной - жетекті | Бірөңкей жетекке сүйенетін автомобил. Басқа салаға тән емес. |
76 | автомобиль порожний | бос автомобил | Этимология қажет етілмейді | Түсіндірме қажет етілмейді |
77 | автомобиль самопогрузки | өзі тиейтін автомобил | Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп жасаған тіркес: само – өзі, погрузки контекске орай – тиейтін түрінде орыс тіліндегі анықтауыштық мәнін сақтап бірақ қабыспалы сапалық анықтауыш болып аударылған | Жүк тиейтін құрылғысы өзіне орнатылған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
78 | автомобиль спортивный | спорт автомобилі | Этимология қажет етілмейді | Спортқа ыңғайланыдырылған автомобил. Спорт саласында пайдаланылады |
79 | автомобиль технической помощи | техникалық жәрдем автомобилі | Этимология қажет етілмейді | Түсіндірме қажет етілмейді |
80 | автомобиль-бензовоз | бензин таситын автомобил | Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп, орыс тілінің кіріккен бензовоз сөзінен жасалған тіркес | Жанар-жағар май тасуға арналған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
81 | автомобиль-вездеход | жол талғамайтын автомобил | Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп, орыс тілінің біріккен вездеход сөзінен жол талғамайтын мағыналық аударма жасау нәтижесінде тіркес термин жасалған | Жолдағы табиғи бөгесіндерден (қар, батпақ, құм т.с.с.) жатып қалмай өтіп кететін мүмкіндігі бар автомобил. Басқа салаға тән емес. |
82 | автомобиль-контейнеровоз | контейнер таситын автомобил | Контейнер – «сыйғызу» деген мағынадағы ағылшын сөзі. Қазақ тілінің заңдылығына сүйеніп, орыс тілінің біріккен контейнеровоз сөзінен жасалған тіркес пішініндегі анықтауыш жасалған | Механикалық жолмен түсіруге, тиеуге арналып, кішкене ыдыстарға, қаптарға салмай-ақ жүктердің бөлшек күйінде бәрін салуға арналып жасалатын үлкен жәшік түріндегі ыдыстарды таситын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
83 | автонастройка | автобаптау | Будан термин, авто – «өзі» деген мағынадағы грек сөзі, баптау – күйге келтіру, теңшеу, реттеу мағынасындағы қазақ сөзі. Орыстың настройка сөзінің мағынасын бере алады. | Автоматты жолмен аспапты, қондырғы, құрылығыларды жұмыс күйіне келтіру, ретке түсіру. Техниканың әр түрлі салаларында қолданылады. |
84 | автоответчик | автожауапқатқыш | Этимологиясы бүлінбеу үшін автожауап қатқыш болғаны жөн. Қазақ тілінің асыл нұсқасына «жауапқатқыш» деген біріккен сөз нұқсан келтіреді, өйткені мұның түп нұсқасы – жауап қату етістігі. | Қойылған сауалға автоматты түрде жауап беретін құрылғы. Байланыс саласында қолданылады. |
85 | автопереправа ледовая | мұз автоөткелі | Құрылымы қазақ тілінің логикасына келу үшін -і тәуелдік жалғауы алынып тасталып қабыспалы сөз тіркесі пішініндегі «мұз автоөткел» болуы орыс тіліндегі түп мағынаны да сақтайды | Мұздан өтуге арналған автоматты құрылғы, автомобилдердің мұздан өтуіне арналған өткел. Басқа салаға тән емес. |
86 | автопилот | автоұшқыш | Будан термин: авто+ұшқыш. Ұшқыш сөзі пилот сөзінің аудармасы, ұш+қыш сын есімі субстантивтеніп зат есім жасалған | Ұшуды өзі басқаратын құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
87 | автопогрузчик | автотиеуіш | Будан термин: грекше авто + қазақша тиеуіш. Тиеуіш сөзі тие етістігіне дәйім орындауға қабілеті бар зат, адам мағынасын беретін -уіш жұрнағы жалғану арқылы зат есім жасалған | Автоматты жолмен тиеуге арналған, кейде машинаға қондырылатын құрылғы. Техникада қолданылады. |
88 | автопоезд прицепной | тіркемелі автопойыз | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: тіркемелі анықтауышы тірке етістігіне зат есім жасайтын -ме жұрнағы, одан соң -лі жұрнағы арқылы сын есімге айналған, авто –грек сөзі, «өзі» деген мағына береді, пойыз – орыстың поезд сөзінің қазақша транскрипциясы. | Белгілі бір сапарға шығатын топты автомобилдердің тіркемесі барлығын білдіретін атау. Басқа салаға тән емес. |
89 | автопредприятие муниципальное | муниципалдық автомобил кәсіпорны | Муниципалдық – латын текті сөз, өзін-өзі басқаратын қауым деген мағынадан дами келе жергілікті деген мағынаға ауысқан, автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған, кәсіпорын – «кәсіптің орны» деген сөздерден кіріге біріккен сөз. | Жергілікті жердегі автомобил шаруашылығы, осы іспен айналысатын мекеме. Басқа салаға тән емес. |
90 | автоприцеп | автотіркеме | Будан термин: авто (грекше) + тіркеме (қазақша). Тіркеме – етістіктен -ме жұрнағы арқылы жасалып, функциялық мағынасы орайластарылыған сөз. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: кер-ме, көр+ме, кіріс+пе т.т. | Автомобилге тіркелетін қондырғы, құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
91 | автопром | автоөнеркәсіп | Орыстың авто(мобильная) + пром(ышленность) қысқара біріккен сөзі толықтырыла аударылған. Будан термин, 2-қазақша бөлігі өнер және кәсіп сөздерінің бірігуінен «өндіріспен айналысатын орын» мағынасындағы сөз жасалған | Автомобил, оның бөліктерін шығаратын өндіріс, индустрия. Басқа салаға тән емес. |
92 | авторегулировщик | автореттеуші | Будан термин: авто+реттеуші. Реттеуші сөзінің шығу жолы: рет (зат есім)+те (етістік)+у (тұйық етістік, қимыл есімі)+ші (кәсіп, мамандықты білдіретін мағынадағы жұрнақ арқылы зат есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: жина+у+шы, оқы+у+шы (оқушы) т.т. | Өздігінен реттеуші, автоматты түрде ретке келтіретін құрылғы |
93 | авторегулятор тормоза | тежеуіш автореттеуіші | Будан термин, сөз тіркесінің матасу тәсілімен жасалған атау. тежеуіш сөзі – етістікке -уіш жұрнағы жалғану арқылы заттанған сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т.; реттеуіш(і) сөзінің шығу жолы: рет (зат есім)+те (етістік)+у (тұйық етістік, қимыл есімі)+ -іш (кәсіп, мамандықты білдіретін мағынадағы жұрнақ арқылы зат есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: желп+у+іш, еле+у+іш т.т. | Тежегішті өз бетінше реттейтін автоматты құрылғы |
94 | авторежим торможения | тежеу авторежімі | Ілік септігі мен тәуелдік жалғауының матасуынан жасалған тіркес термин. Режім – француздың regime сөзінен шыққан көпмағыналы сөз: мемлекеттік құрылыс, басқару жолы, өмірді, еңбекті, іс-әрекеттің белгілі бір рет тәртібі, белгілі бір мақсатқа жетуге қажет ережелер жүйесі, қарекеттің шарты т.с.с. мағыналарды қамтиды. Осы себептен аударылмай, қазақ фонетикасының заңдылығымен транскрипцияланып берілген | Қозғалыс үстіндегі механизмді автоматты түрде аялдатудың рет тәртібі. Басқа салаға тән емес. |
95 | авторежим тормоза | тежеуіш авторежімі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің авторежімі? – тежеуіш(-тің) авторежімі) будан тіркес: тежеуіш сөзі етістікке -уіш жұрнағы жалғану арқылы заттанған сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т.; режім – француздың regime сөзінен шыққан көпмағыналы сөз: мемлекеттік құрылыс, басқару жолы, өмірді, еңбекті, іс-әрекеттің белгілі бір рет тәртібі, белгілі бір мақсатқа жетуге қажет ережелер жүйесі, қарекеттің шарты т.с.с. мағыналарды қамтиды. Осы себептен аударылмай, қазақ фонетикасының заңдылығымен транскрипцияланып берілген | Тежеуіш құрылғының жұмысын автоматты түрде реттейтін жүйе. Басқа салаға тән емес. |
96 | авторынок | автобазар | Этимология қажет етілмейді | Түсіндірме қажет етілмейді |
97 | автосамосвал | автотүсіргіш | Будан термин: авто+түсіргіш. Түсіргіш сөзі – самосвал сөзінің мағыналық аудармасы; жасалу жолы – түс (етістік) + ір (етіс жұрнағы) + гіш (есім жұрнағы). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: өш+ір+гіш, бөл+гіш т.т. | Жүкті шанағынан өздігінен түсіретін құрылғысы бар автомобил. Басқа салаға тән емес. |
98 | автосани | автошана | Будан термин: авто+шана. Шана – түркі-монғол тілдеріне ортақ сөз. Орыс тіліне түркі тілінен сани болып кірген. Әуелде шана мен шаңғы түбірлес сөз болған: шан+а, шан+ғы. Қар үстінде жүруге арналған құрал мағынасы әлі де сақталған. | Дөңгелектердің орнына шана табаны орнатылған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
99 | автосимволика | автонышан | Будан термин: авто+нышан. Нышан араб тілінен енген көпмағыналы сөз (нешан), түпкі мағынасы мақсат, белгі, ақпар т.с.с. дегендерді білдіреді. Дін ықпалымен енгендіктен қазақ тілдік ортасында «тылсым белгі, жұмбақты белгі, ырымды белгі» сияқты мағына алған. Осы тұрғыдан келгенде гректің «шартты, құпия белгі» деген мағынадағы символ сөзіне балама бола алады. Бұл жерде рәміз деген сөз алынбағаны ұтымды табылған, өйткені рәміз мемлекеттік, елдік деңгейдегі нышандарды білдіреді. | Автомобилдерге қатысты мағына-мәні бар таңбалар мен белгілер. Басқа салаға тән емес. |
100 | автослесарь | автослесір | Шеттілдік термин: авто+слесір. Орыстың слесарь сөзі қазақ фонетикасының заңдылығына орай транскрипцияланған. | Автомобилді жөндейтін маман. Басқа салаға тән емес. |
101 | автосмесь | автоқоспа | Будан термин: авто+қоспа. Қоспа сөзі етістік (қос) негізді зат есім: қос+па. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: тартпа, кертпе, кіріспе т.т. | Автомобилдерді жөндеу кезінде, жүруге даярлау кезінде қолданылатын әр түрлі қоспалардың жалпы атауы. Басқа салаға тән емес. |
102 | автостоп | автотоқтатқы | Будан термин: авто+тоқтатқы. Орыстың стоп сөзінің бұйрықты да, хабарлық та модальдік мәндері бар, бұларды біріктіріп тұратын мағына – тоқтату. Терминдік атау зат есім болатындықтан қазақы нұсқасында тіл әлеуетін пайдаланып [тоқта (етістік) + -т (өзгелік етіс) + -қы (есім туғызатын жұрнақ)] жаңа сөз жасаған. | Қозғалыс барысындағы механизмді өздігінен тоқтататын құрылғы. Техниканың басқа салаларында да қолданылады. |
103 | автостоп поездной | пойыз автотоқтатқысы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы матаса байланысқан тіркесі (пойыз-дың автотоқтатқысы): авто+тоқтатқы – будан термин. Орыстың стоп сөзінің бұйрықты да, хабарлық та модальдік мәндері бар, бұларды біріктіріп тұратын мағына – тоқтату. Терминдік атау зат есім болатындықтан қазақы нұсқасында тіл әлеуетін пайдаланып [тоқта (етістік) + -т (өзгелік етіс) + -қы (есім туғызатын жұрнақ)] жаңа сөз жасаған. | Пойызда қолданылатын автотоқтатқы. Басқа салаға тән емес. |
104 | автостроп | автоқармауыш | Будан термин: авто+қармауыш. Қармауыш сөзі қарма етістігіне бір әрекетке ептілік мағынасын жасайтын -уыш жұрнағын қосу арқылы туындатылған жаңа сөз, строп сөзінің мағыналық аудармасы. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т. | Жүкті ілмекке автоматты түрде ілу үшін арқаннан я темір арқаннан жасалып, машинаға орнатылған құрылғы. Техникада, логистикада қолданылады. |
105 | автотопливо | автоотын | Будан термин: авто+отын. Авто сөзі – автомобил сөзінің қысқарған атауы. Отын сөзі – этимологияны қажет етпейтін дәстүрлі сөз, топливо сөзінің аудармасы. | Автомобилдің іштен жанатын қозғалтқышына арналған жанар май (бензин я дизел отыны). Басқа салаға тән емес. |
106 | автотормоз | автотежеуіш | Будан термин: авто+тежеуіш. Авто өздігінен, өзі деген мағынада тұр, тежеуіш сөзі етістікке -уіш жұрнағы жалғану арқылы заттанған сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т. | Механизм қозғалысын өздігінен тежейтін автоматты құрылғы. Техникада қолданылады. |
107 | автотранспорт | автокөлік | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
108 | автотранспорт брошенный | тастанды автокөлік | Сөз тіркесі: автокөлік сөзіне анықтауыш ретінде жалпы мағыналы тастанды сын есімі қабыстырылған | Тастап кеткен я керексіз етіп тастаған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
109 | автоуслуга | автоқызмет | Будан термин: авто+қызмет. Авто сөзі – автомобил сөзінің қысқарған атауы, қызмет сөзі жөндеу, реттеу деген мәнде қолданылып тұр. | Автомобил көмегімен көрестілетін қызмет (жүк жеткізу, адам тасу, автомобилді жөндеу т.с.с.). Басқа салаға тән емес. |
110 | автофургон | автокүйме | Будан термин: авто+күйме. Авто сөзі – автомобил сөзінің қысқарған атауы. Күйме – француздың төбесінде шатыры бар арбаны атайтын фургон сөзінің баламасы. Күйме сөзі түркі кезеңінен бар сөз, күрке сөзімен түбірлес. Жан-жағы, төбесі жабылып жасалған пана күр/й деп аталған. Гомогенділік заңдылығы бойынша моделі есім=етістік, басқаша айтқанда, етістікті-есімді корреляция (түйіс) [Кажибеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в тюркских языках. – Алма-Ата: Наука, 1986. – С. 86-123] | Күйме орнатылған автомобил. Басқа салаға тән емес. |
111 | автохаус | автоүй | Будан термин: авто+үй. Үй – немістің Haus (Сөздікте - хаус) сөзінің баламасы. | Автомобил үй. Басқа салаға тән емес. |
112 | автоцистерна | автошанаш | Будан термин: авто+шанаш. Авто – автомобилдің қысқартылмасы. Шанаш – «теріден істелген ыдыс, қап» мағынасын функциялық қызметін ұқсастыру арқылы кеңейтіп, цистерна сөзіне балама етілген сөз. Бұл дұрыс. Өйткені «цистернаның» бастапқы латынша мағынасы «су сақтайтын қойма» болған, қазіргі мағынасына түсу жолы қазақтың «шанаш» сөзіне ұқсас. | Автомобилге орнатылған сұйық құйылатын үлкен ыдыс, осындай ыдысы бар автомобил. Басқа салаға тән емес. |
113 | автошкола | автомектеп | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
114 | автоэлектрик | автоэлектрші | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
115 | агенство | агенттік | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
116 | агенство автотуристическое | автотуризм агенттігі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
117 | агенство воздушных сообщений | әуе қатынас агенттігі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
118 | агенство портовое | кемежай агенттігі | Терминдік будан тіркес. Агенттік – латынның «әрекет етуші» деген мағынадағы сөзінің кеңйтілген түрі, өкілдік деген мағынада қолданылып жүр. Кемежай – біріккен сөз (кеме+жай). Кеме тоқтайтын, тұратын, аттанатын мекен, орын деген мағынаны білдіреді, сондықтан «порт» сөзінің баламасы бола алады. | Кемежайдағы өкілдік (агенттік) қызмет атқаратын мекеме. Басқа салаға тән емес. |
119 | агенство транспортное | көлік агенттігі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
120 | агент морской | теңіз агенті | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
121 | агент судовой | кеме агенті | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
122 | агрегат автомобильный | автомобил агрегаты | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
123 | агрегат питания | қоректендіруші агрегат | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай агрегат ? – қоректендіруші агрегат) будан тіркес: қоректендіруші сөзі, питания сөз формасының қиыспайтын анықтауыш қызметінде тұрғандығы ескеріліп, сапалық анықтауыш ретінде аударылған; агрегат – латынның «қосылған» деген мағына беретін сөзінен дамыған. | Отынмен, энергиямен қамтамассыз ететін түрлі аппараттардың қосындысы. Геологияда қолданылады. |
124 | агрегатчик | агрегатшы | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
125 | агрессивность | жемірлік | Агрессивность сөзінің бастапқы латынша мағынасы – басқыншылық, осы мағынасы кеңейіп көп мағыналы сөзге айналған. Жемірлік те көп мағыналы сөз, же- етістігінен жасалған, құрту, үгіту, мүжу сияқты мағыналары бар, жебірлік сөзімен фонетикалық жағынан нұсқалас. | Жемір болушылық, бір қатты дененің екінші қатты денемен үйкелісуі кезіндегі қажығыштық және мүжігіштік қабілеті (ҚӘТС, 6-том, 320-321-бб.). Жалпы мағыналы сөз, алайда матрериалтануға қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
126 | агрессивность коррозионная | тоттану жемірлігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жемірлігі? – тоттану(-дың) жемірлігі) тіркесі: тоттану сөзінің жасалу жолы: тот- (зат есім) + -та (етістік жұрнағы) + -н (ырықсыз етіс жұрнағы) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі жұрнағы). Таттану деген фонетикалық нұсқасы бар. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: қуыс+та+ну, топ+та+лу, қат+та+лу; жемірлік көп мағыналы сөз, же- етістігінен жасалған, құрту, үгіту, мүжу сияқты мағыналары бар, жебірлік сөзімен фонетикалық жағынан нұсқалас. | Тот басқаннан кемірілудің, мүжілудің әсерлері. Техника, химия, геология салаларында қолданылады |
127 | агрессивность окружающей среды | қоршаған ортаның жемірлігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жемірлігі? – қоршаған орта(-ның) жемірлігі) тіркесі: қоршаған орта – қазақ тілінің нормасына енген тіркес термин; жемірлік көп мағыналы сөз, же- етістігінен жасалған, құрту, үгіту, мүжу сияқты мағыналары бар, жебірлік сөзімен фонетикалық жағынан нұсқалас. Қалған бөлігі қазақ тілінің нормасына енген | Қоршаған ортаның мүжігіштік, үгіткіштік, кеміргіштік күші. Химия, биология, экология салаларында т.б. қолданылады |
128 | адаптация автомобиля | автомобилді бейімдеу | Зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан будан тіркес: автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; бейімдеу – адаптацияға балама сөз. Жасалу жолы: бей (түркі кезеңіндегі бер/бей синкреттік мағынадағы сөз) + -ім (зат есім жұрнағы) + -де (етістік тудыратын жұрнақ) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі жұрнағы). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: тіл+ім+деу, жел+ім+деу т.т. | Автомобилді қандай да бір жағдайға ыңғайлау |
129 | адаптер | бейімдеуіш | Жасалу жолы: бей (түркі кезеңіндегі бер/бей синкреттік мағынадағы сөз) + -ім (зат есім жұрнағы) + -де (етістік тудыратын жұрнақ) + -уіш (бір әрекетке қабілеттілікті білдіретін есім жұрнағы). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: желімдеуіш, тарамдауыш т.т. | Белгілі бір жағдайға үйлестіре, өзгерте ыңғайлайтын құрылғы. Бұл көптеген салада қолданылады. |
130 | адаптер руля | рөл бейімдеуіш | Зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені бейімдеуіш? – рөл(-ді) бейімдеуіш) будан тіркес: рөл – орыстың руль сөзін қазақшы дыбысталуына орай транскриптіленген; бейімдеуіш туралы: жасалу жолы: бей (түркі кезеңіндегі бер/бей синкреттік мағынадағы сөз) + -ім (зат есім жұрнағы) + -де (етістік тудыратын жұрнақ) + -уіш (бір әрекетке қабілеттілікті білдіретін есім жұрнағы). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: желімдеуіш, тарамдауыш т.т. | Рөлді бейімдейтін, ыңғайлайтын құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
131 | адаптер форсунки | форсунка бейімдеуіш | Зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені бейімдеуіш? – рөл(-ді) бейімдеуіш) будан тіркес: форсунка – ағылшын сөзі, қысымды сорғы деген мағынаны береді; бейімдеуіш туралы: жасалу жолы: бей (түркі кезеңіндегі бер/бей синкреттік мағынадағы сөз) + -ім (зат есім жұрнағы) + -де (етістік тудыратын жұрнақ) + -уіш (бір әрекетке қабілеттілікті білдіретін есім жұрнағы). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: желімдеуіш, тарамдауыш т.т. | Сұйықты бүркуге арналған қысымды сорғыны (форсунканы) бейімдейтін құрылғы. Техникада қолданылады. |
132 | адаптивное управление транспортным потоком | көлік ағынын бейімдей басқару | Сөз тіркесі. Бірақ салалық мәні бар. | Көліктердің қозғалысын белгілі бір жағдайға орайластыра басқару |
133 | аккумулятор инерционный | инерциялық аккумулятор | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
134 | аккумулятор кислотный | қышқылды аккумулятор | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
135 | аккумулятор свинцовый | қорғасынды аккумулятор | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
136 | аккумулятор щелочный | сілтілі аккумулятор | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
137 | аккумулятор электрический | электр аккумулятор | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
138 | аккумуляторщик | аккумуляторшы | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
139 | аккумуляция | жинақталу | Аккумуляция – жинау, қорландыру деген мағыналардағы латын сөзі, жинақталудың жасалу жолы: жи (етістік) + -ын (зат есім) + -а (етістік) + -қ (зат есім) + та (етістік) + -л (ырықсыз етіс) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: баста+л+у, қоста+л+у т.т. Жинақталу – аккумуляцияның үдерістік мағынасын беретін балама. | Қорлану, жиналу. Экономика, энергетика, физика, химия, техника, лингвистика, жаратылыстану т.б. салаларда қолданылады |
140 | аккумуляция энергии | қуат жинақтау | Зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені бейімдеуіш? – рөл(-ді) бейімдеуіш) будан тіркес: қуат – энергияның баламасы ретінде алынған сөз. Энергия – гректің қарекетті күш деген мағынаны білдіретін сөзі. Бұл қазақ тілінің қуат сөзіне сәйкес келеді; аккумуляция – жинау, қорландыру деген мағыналардағы латын сөзі, жинақтаудың жасалу жолы: жи (етістік) + -ын (зат есім) + -а (етістік) + -қ (зат есім) + та (етістік) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: баста+у, қоста+у т.т. Жинақтау – аккумуляцияның үдерістік мағынасын беретін балама бола алады. | Қуатты шоғырландыру. Қолданылу аясы кең сөз. |
141 | акт вскрытия вагона | вагонды ашу актысы | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
142 | акт коммерческий | коммерциялық акт | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
143 | акт расследования | тергеу актісі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
144 | акт технический | техникалық акт | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
145 | акт экспертизы | сараптау актісі | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
146 | активатор | белсендіргіш | Бұл топта актив- түбірлі сөздер қазақтың белсен- түбірлі сөздерімен берілгені дұрыс. Өйткені этимологиясы жағынан латын сөзі актив әрекетшілдік мағынасын береді. | Белгілі бір әрекетті іске қосып тұрушы. Әмбебап термин. |
147 | активация | белсендіру | Белгілі бір әрекетке тоқтаусыз қосылу. Әмбебап термин. | |
148 | активизация | белсенділену | Өз тарапынан белсену. Әмбебап термин. | |
149 | активность | белсенділік | Белгілі бір әрекетке жұмылғыштық. Әмбебап термин. | |
150 | алгоритм технического диагностирования | техникалық диагноздау алгоритмі | Шет тілі термині, қазақ тілінің қосымшалары ғана жалғанған. | Техникалық жолмен белгілі бір ақауды табудың қисынды, ретті жолы. Техникада қолданылады. |
151 | алгоритм управления движением | қозғалысты басқару алгоритмі | Сөз тіркесі, мамандыққа арналған сипаты бар. | Қозғалыстың жүруін бақылау, реттеудің қисынды, ретті жолы. Техникада қолданылады. |
152 | алгоритмизация процесса диагностирование | диагноздау үдерісін алгоритмдеу | Бұл тіркестің құрамындағы сөздердің әрқайсысы қазақ тіліне еніп кеткен. Үдерісін деген сыңарынан басқасы шет тіл сөздеріне қазақ тілінің қосымшаларын жалғау арқылы жасалған | Диагноз қою барысын қисынды, өлшемді, ретті жолға салу. Көпсалалық термин. |
153 | алмаз | алмас | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
154 | ампер-час | ампер-сағат | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
155 | анализ | анализ, талдау | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
156 | анализ дорожно-транспортных происшествий | жол-көлік оқиғаларын талдау | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
157 | анализ летной работы | ұшу жұмысын талдау | Түсінікті қажет етпейді. | Түсінікті қажет етпейді. |
158 | анализ логистический | логистикалық талдау | Түсінікті қажет етпейді. | Түсінікті қажет етпейді. |
159 | анализатор | талдауыш | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
160 | анализатор отработавших газов | пайдаланған газды талдауыш | Орыс тілінен мағыналық аударма жасалған тіркес. Анализаторға балам ретінде алынған талда+уыш сөзінің жасалуы қазақ тілінде қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т. | Пайдаланылған газды бөлшектерге, жіктерге бөлетін құрылғы |
161 | анодирование | анодтау | Орыс тілінің жұрнағына қазақша балама жасау жолымен туған термин. Анод (грек.: жоғарыға апарар жол, жоғарыға шығу) ток көзінің оң полюсінің атауы. | Анодпен қамтамасыз ету. Физикада, химияда энергетикада, техникада қолданылады. |
162 | анодное покрытие | анодты жабын | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыштық қатынаста (қандай жабын? – анодты жабын) қабыса байланысқан будан тіркес: анод (грек.: жоғарыға апарар жол, жоғарыға шығу) ток көзінің оң полюсінің атауы; жабын сөзінің жасалу жолы: жап- (етістік, соңғы п қатаң дауыссызы кейінгі келетін ы дыбысының кейінді ықпалымен ұяңдап б дыбысына айналған) + -ын (зат есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: қос+ын, жау+ын, ег+ін т.т. | Электр тоғы көзінің оң полюсі бар жабын (төбе қабырға, шатыр, қабық, тыс). Физикада, химияда энергетикада, техникада қолданылады. |
163 | антенна приемная | қабылдау антеннасы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің антеннасы? – қабылдау(-дың) антеннасы) будан тіркес: қабылдау сөзінің жасалу жолы: қабыл (зат есім) + -да (етістік) + -у (қимыл есімі) + ілік септігі жасырын тұр. Орыс тіліндегі қабыспалы анықтауыш матаспалы анықтауышпен берілген. Қазақ тілінде мұндай құрылым кең қолданылады, мысалы: оқу бөлмесі, жаттығу алаңы т.т. | Эфир толқындарын қабылдайтын, аулайтын антенна |
164 | антисанитария | ластық | Мағыналық аударма жасалған: санитар латынның денсаулық деген мағынадағы sanitas сөзінен шығып тазалық деген мәнге ие болған, осыған гректің қарсы деген мағынадағы анти сөзі қосылып кереғар мағына беретін ластық сөзіне сәйкескен. | Таза емес, тазалыққа қайшы жайттар. |
165 | антитоксины | уытбасқы, уытжайғы | Ұтымды аударма. Антитоксиндердің функциясы қазақшаланған. У ағзаға енген соң адам бойындағы уытқа айналады, антитоксиндер сол уытты басады я жаймалап, таратып жібереді. Екі нұсқада да фонетикалық нұсқаларда тұрған бір мағынадағы жұрнақтармен (-қы, - ғы) зат есім жасалған. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: жар+ғы, сүз+гі, қорыт+қы т.т. | Уланған ағзаны я оның мүшелеріндегі уытты басатын заттар. Медицинада қолданылады. |
166 | аппарат летательный | ұшу аппараты | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
167 | аппарат ударно-поглощающий | соққыш-жұтқыш аппарат | Орыс тілінен калькалап жасалған термин | Вагондардың тіркестірілген тұсындағы ұзына бойына түсетін жүкті көтеруге қажет аппарат. Басқа салаға тән емес. |
168 | аппарат учебно-тренировочный | оқу-жаттығу аппараты | Орыс тілінен калькалап жасалған термин | Оқып-үйренуге, жаттығуға арналған құрылғылар. Әмбебап термин. |
169 | аппарат электрожезловый | электр таяқшалы аппарат | Будан термин. Этимологиялаудын қажет ететін сөз – жезл. Бұл – әуелде билік жүргізуге хақылықтың нышаны ретінде берілетін арнайы пішімдермен әшекейленген қысқа таяқ мағынасында болған, бұл қазақ салтында «аса таяқ» деп аталады. Қолданылуының кеңеюіне қарай ауыспалы мағынасы қандай да бір істі бастауға рұқсат беретін белгі дегенге ауысқан. Мына тіркесте осы мағынасы жандандырылған | Пойыз жүргізушісіне жолмен жүруді онан ары жалғастыруға рұқсат ететін белгі ретінде берілетін таяқша пішіндес электрлі аппарат. Басқа салаға тән емес. |
170 | аппаратная | аппаратхана | Латынның аппарат сөзіне қазақ тіліне парсы тілінен жұрнақ ретінде енген, орын мағынасын білдіретін -хана бірлігі тіркесуі арқылы жасалған. | Аппараттар тұратын жай, орындар осылай аталады. Әмбебап термин. |
171 | апробирование отремонтированного узла | жөнделген торапты сынап көру | Сөз тізбегі. «Жөнделген» компонентінде орыс тілі етістігінің (отремонтированный) орындалған сыпатын (совершенный вид) білдіру үшін өткен шақты есімше (-ген) қолданылған; торап – біріккен сөз [тор+ап (байлам мағынасын білдіретін аб/ау сөзімен тектес) түбірі, орыстың узел сөзіне совет дәуірінен бері балама болып келеді, қазір «линия» сөзімен орынсыз шатастырылып жүр; сынап көру компоненті «проба» сөзінің сөзбе-сөз аудармасы «сынақ» сөзіне сүйеніп жасалған.
| Қандай да бір механизмдер жасалып я жөнделіп шыққан соң, оның жұмыс істеуге болатынын білу үшін жаңа жағдайға орай жұмыс істетіп көру |
172 | аптечка автомобильная | автомобил дәрі-дәрмек қобдишасы | Қосу трансформациялық амалымен жасалған аударма. Түпнұсқада «қобдиша» сөзі пішімделмеген, алайда аптечка сөзінің бейнелейтін заты (денотаты) – қобдиша. | Жолаушылар я жүргізушілердің денсаулығының қамы үшін автомобил ішінде сақталуға тиісті, ішінде дәрілер, ем-шара құралдары салынатын қобдиша. Медицина саласында да қолданылады. |
173 | аренда подвижного состава | жылжымалы құрамды жалға алу | Терминдік тіркес: жылжымалы компоненті – подвижной сөзінің аудармасы, жасалу жолы: жыл- (синкретті көне сөз) + -жы (етістік) + -ма (зат есім) + -лы (сын есім); құрамды компоненті – состава сөз формасының аудармасы, жасалу жолы: құр- (етістік) + -а (етістік) + -м (зат есім) + -ды (табыс септігінің жалғауы); жалға алу – латынның жалға беру, алу мағынасын білдіретін аренда сөзінің аудармасы, тіркесу жолымен жасалған күрделі сөз. | Қозғалатын, бір орыннан бір орынға көшіруге болатын пойызды жалға алу. Экономикада қолданылады. |
174 | аренда транспортного средства | көлік құралын жалға алу | Орыс тілінен калькалап жасалған термин тіркес | Автомобилді я басқа көлікті ақысын төлеп жалға алу |
175 | арка | арқа | Латынның арка сөзі траникриптіленген. Бейне ұқсастығы да бар, алайда арка сөзі доға пішінімен байланысты болады. | Екі қабырға я екі тіреу арасындағы өтетін жердің төбе жабыны. Архитектура, құрылыс саласында қолданылады. |
176 | арматура | арқау | Арматура – латынның қару, құрал мағынасын беретін сөзі, қызметіне қарай мағынасы дамып бекітуші тетіктердің жиынтық мағынасын ауысқан. Арқау сөзі осы мағынасына жанастырылған. | Белгілі бір апппараттардың тетіктерін байластырып бекітетін тетіктердің жиынтық атауы. Құрылыс саласында темір-бетон құрастырмаларының болат қаңқасы мағынасында қолданылады |
177 | армирование | арқаулау | Арқау сөзінен жасалған етістік | Арқау салу |
178 | архитектор | сәулетші | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
179 | архитектура | сәулет | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
180 | асбест | талшықтас | Асбест – гректің талшықты минералдарды атайтын сөзі, ал талшықты минералға талшықтас сөзінің баламасы бола алатыны айқын. Талшықтас – зат есім мен зат есімнің (талшық+тас) анықтауыштық қатынаста (қандай тас) бірігуінен жасалған сөз. | Жеке-жеке тіндерге оңай талданатын өте берік талшықтардан тұратын минералдың түрі [ҚӘТС, 13-том, 672-бет]. Құрылыс саласында, химияда қолданылады. |
181 | асимметричность | бейсимметриялылық | Будан термин. Бейсимметриялылық = бей- (парсы тілінен енген, қатысы жоқтық мағынасын білдіретін префикс) + симметрия (грек сөзі, үйлес өлшемді деген мағынаны білдіреді) + -лы (сын есім) + -лық (зат есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: бейсаналылық, бейтараптық, бейдауалылық | Симметрияға қатыссыз, симмметриясы жоқ. Әмбебап термин. |
182 | асимметрия тягового тока | тартым тогының бейсимметриясы | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: тартым – тяговый сөзінің баламасы, жасалу жолы: тарт- (етістік) + -ым (зат есім) + -ның ілік септігі жасырын тұр (түсіріліп тастап, ықшамдалған), ток сөзінің анықтауышы қызметін атқарады. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: жұт+ым, күт+ім т.т. Ассиметрия туралы жоғарыда айтылды. | Тартатын ағынның симметриясыз болуы. Әмбебап термин. |
183 | ассоциация автопроизводителей | автомобил жасаушылар қауымдастығы | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: автомобил жасаушылар – орыстың қысқара біріккен сөзін (автопроизводитель) мағына түсінікті болу үшін тарқатып берген. Қауымдастығы компоненті – латынның бірлесу, байланысу мағынасындағы ассоциация сөзінің функциялық баламасы, түбірі – қау көне сөз, дыбыстық нұсқасы қаб (қазақ тілінде қабысу деген сөзге түбір болады), түпкі мағынасы бірігу, байланысу дегенді білдіреді, осы түбірге -ым жұрнағы жалғанып зат есім, оған -дас жұрнағы жалғанып сын есім, оған -тық жұрнағы жалғанып зат есім жасалған. | Автомобил өндірісінде жұмыс істейтін адамдардың қоғамдық бірлестігі. Заң саласында қолданылады. |
184 | асфальт волокнистый | талшықты асфальт | Орыс тілінен калькалап жасалған термин | Тіндері талданатын асфальт |
185 | асфальт природный | табиғи асфальт | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: табиғи = табиғ (араб сөзі, табиғат сөзінің жекеше пішіні) + -и (парсы тектес, тән деген мағынаны білдіретін жұрнақ), асфальт сөзінің сапалық анықтауышы. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі қолданылады, мысалы: қазақи, ресми, дүниеауи, діни т.т. | Арнайы жасалмай, табиғатта даяр күйінде кездесетін асфальт. Құрылыс саласында кездеседі. |
186 | асфальтирование | асфальттау | Асфальт сөзінен -та+у құрамды жұрнағы арқылы жасалған етістік. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: қабықтау, саптау, сырлау т.т. | Асфальт төсеу |
187 | атлант | ердіңгек | Атлант – көне грек мифінің көк тіреп тұратын алып ер кейіпкері. Осы образы бойынша жалпы есімге айналған сөз. Ердіңгек те осы образын пайдаланып ұсынылған сөз. | Еркек пішіне ұқсас, тігінен қойылатын тіреу. Құрылыста, анатомияда қолданылады. |
188 | атмосфера | атмосфера | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
189 | атмосфера стандартная | стандарт атмосфера | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
190 | аудиосистема автомобильная | автомобил аудиожүйесі | Сөз тіркесі: автомобилдің + аудиолық + жүйесі. Будан термин. | Автомобил ішінде тыңдауға арналған құрылғылар, қондырғылар жүйесі. |
191 | аул | ауыл | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
192 | аэровокзал | аэробекет | Будан термин: аэро (грек сөзі - ауа) + бекет (қазақ сөзі), біріккен сөз: аэро – гректің «ауа» деген мағына беретін сөзі, күрделі сөздің 1-бөлігі ретінде қолданылады; бекет – бекініс сөзімен түбірлес, бекіген, тұрақты орын деген мағынаны білдіреді. | Әуе көлігіне мінгізуге тағайындалған бекет. |
193 | аэропорт | әуежай | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
194 | аэропорт международный | халықаралық әуежай | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
195 | аэросани | аэрошана | Будан термин: аэро (грек сөзі - ауа) + шана (қазақ сөзі). Шана – түркі-монғол тілдеріне ортақ сөз. Орыс тіліне түркі тілінен сани болып кірген. Әуелде шана мен шаңғы түбірлес сөз болған: шан+а, шан+ғы. Қар үстінде жүруге арналған құрал мағынасы әлі де сақталған. | Әуе, ауаға ықпал ету арқылы, желдің тартуымен жүретін шана. |
196 | база | қор, база | Қазақшалағанда екі бірдей нұсқаның [бірі – аударма (қор), бірі – өзгертпей алынған сөз] берілу себебі база сөзінің көпмағыналылығында, қор сөзі сол мағыналардың бірін ғана білдіре алады, қордың техникаға, көлікке байланысты термин болатын әлеуеті байқалмайды. | Көлікке байланысты мағынасы: темір жол вагонының, автомобилдің дөңгелектерінің өстерінің аралығы. Техникада қолданылады. |
197 | база авиационная | авиациялық база | Құрамы шет тілі сөздерінен тұратын, қазақ тіліграмматикалық құрылымына салынған тіркес: авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді, авиациялық сөзі авиа сөзіне үдерістік мағына беретін -ция жұрнағы және сын есім мағынасын беретін -лық жалғанып жасалған; база – француз сөзі, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. | Авиациялық машиналар орналастырылатын орталық орын. Басқа салаға тән емес. |
198 | база автомобиля | автомобил базасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің базасы? – автомобил(-дің) базасы) шеттілдік сөздердің қазақша тіркесімі: автомобил түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған. Бұл тіркесте автомобил сөзінің формасы – ілік септігі (-нің жасырын тұр); база – француз сөзі, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. | Автомобилдер орналастырылатын орталық орын. Автомобилдің дөңгелектерінің өстерінің аралығы. Басқа салаға тән емес. |
199 | база данных | дерекқор | Орыс тіліндегі база – француз тілінен енген сөз, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. Данные сөзінің қазақша баламалары – мәлімет, мағлұмат, дерек, ақпар. Осы мағыналардың ішінен контекске орайластырылып «дерекқор» деген біріккен сөз жасалған | Мәліметтердің, ақпарлардың жиыны, жинақталған жері. Әмбебап термин. |
200 | база жесткая | қатаң база | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: қатаң сын есімі қатты сын есімінің бәсең шырайы (қатты+-аң=қатаң). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: босаң, сараң т.т.; база – француз сөзі, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. | Вагонның, автомобилдің дөңгелектерінің өстерінің аралығының өзгермейтін беріктігі. Әмбебап термин. |
201 | база локомотива | локомотив базасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің базасы? – локомотив(-тің) базасы) шеттілдік сөздердің қазақша тіркесімі: локомотив – француздың «орын» және «қозғалыс» деген мағыналардағы екі сөзінен біріккен сөз. Темір жолмен тартатын, сүйрейтін күшті қондырғы; база – француз сөзі, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. | Локомотивтер орналастырылатын орталық орын. Локомотивтің дөңгелектерінің өстерінің аралығы. Басқа салаға тән емес. |
202 | база опорная | тірек табан | Орыс тілінде автомобилдің, вагонның дөңгелектерінің өстерінің аралығын білдіретін база сөзі ауыспалы мағынада «табан» болып аударылған да, «зат есім+зат есім» үлгісіндегі анықтауыштық қатынастағы тіркес құрылған. Мұндай тіркесім қазақ тіліне тән, мысалы: темір есік, ат арба т.т. | Вагонның, автомобилдің дөңгелектерінің өстерінің тірек болып ұстап тұратын аралығы. Әмбебап термин. |
203 | база шасси | шасси базасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің базасы? – шасси(-дің) базасы) шеттілдік сөздердің қазақша тіркесімі: шасси – француз тілінен енген сөз, мотордың ықпалын жүретін дөңгелектерге жеткізетін тетіктердің жиынтығы; база – француз сөзі, негіз, тірек, қор сияқты мағыналарды білдіреді. | Трактордың, автомобилдің, ұшақтың, тікұшақтың дөңгелектерінің өстерінің тірек болып ұстап тұратын аралығы. Басқа салаға тән емес. |
204 | баланс | теңгерім | Баланс – француздың «таразы» мағынасын беретін сөзінен дамып, қандай да бір затты я құбылысты қарама-қарсы қою я салғастыру жолымен сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі деген мәнге ие болған. Ал теңгеру – салғастыру сөзінің синонимі. Осыдан келіп, теңгер+ім үлгісімен зат есім жасалған. Қазақтағы «таразы басын тең ұстау» деген тұрақты тіркесті ескерте кету артық болмайды. Олай болса, теңгерім сөзі баланс сөзіне балама бола алады. | Теңшеу, теңестіру, салыстыру, салғастыру мағыналарынан жасалған зат есім. Көлікте бір-бірімен байланысты тетіктердің үйлесімділігін, тепе-теңдігін көрсетеді. Әмбебап термин. |
205 | баланс тепловой | жылу теңгерімі | Орыстың қабыса байланысқан сапалық анықтауышы матаса байланысқан (жылу-дың теңгерімі, -дың ілік септігі жасырын тұр) меншік анықтауышпен алмастырылған. | Жылудың таразыланатын тепе-теңдігі, салғастырмасы. Физикада, техникада, энергетикада қолданылады. |
206 | балансир | теңгергіш | Жасалу жолы: тең (сын есім) +гер (етістік) + гіш (құралдық мағынадағы зат есім). Қазақ тіліндегі сөзжасамның дәстүрлі тәсілімен туындатылған, мысалы: байланыстыр+ғыш, көбейт+кіш т.т. | Теңгеруге епті құрал. Әмбебап термин. |
207 | балансированность колес | дөңгелек теңгерімділігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің теңгерімділігі? – дөңгелек(-тің) теңгерімділігі) тіркесі: дөңгелек компонентінің -тің жалғауы ықшамдалып тіркес түзілген; екінші компоненттің жасалу жолы: тең (сын есім) +гер (етістік) + ді (сын есім) + лік (зат есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: қайтымдылық, өтімділік т.т. Теңгерімділік пішінінде болуға тиісті болып көрінеді, бірақ олай болса орыс тілі нұсқасыындағы -ированность күрделі жұрнағы беріп тұрған мағына жоғалар еді. Сол себепті сын есімнен – зат есім, одан – қайта сын есім, одан зат есім жасалған. | Дөңгелектердің қалып-күйін тең ұстауға бейімділігі. Басқа салаға тән емес. |
208 | балансировка | теңгеру | Теңгер етістігінің тұйық формасы. | Қалыпқа сай етіп бірдейлеу. Жалпы мағыналы сөз, алайда көлік құралына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
209 | балансировка колес | дөңгелекті теңгеру | Зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені бейімдеуіш? – дөңгелекті теңгеру) тіркес: дөңгелек – көлік құралының орнын өзгертіп жүруге арналған тетік, сын есімнен заттанған сөз; теңгеру – балансировка қимыл есімінің баламасы, түбірі баланс – француздың «таразы» мағынасын беретін сөзінен дамып, қандай да бір затты я құбылысты қарама-қарсы қою я салғастыру жолымен сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі деген мәнге ие болған. Ал теңгеру – салғастыру сөзінің синонимі. | Дөңгелекті қалыпқа сай етіп бірдейлеу. Басқа салаға тән емес. |
210 | балансировка колесной пары | дөңгелек жұбын теңгеру | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: дөңгелек – көлік құралының орнын өзгертіп жүруге арналған тетік, сын есімнен заттанған сөз жасырын ілік септігінде тұр; жұп – екеу, егіз, қос деген мағынадағы сөз, табыс септігінде тұр; теңгеру – балансировка қимыл есімінің баламасы, түбірі баланс – француздың «таразы» мағынасын беретін сөзінен дамып, қандай да бір затты я құбылысты қарама-қарсы қою я салғастыру жолымен сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі деген мәнге ие болған. Ал теңгеру – салғастыру сөзінің синонимі. | Қатарласып, егіздесіп тұратын екі дөңгелекті қалыпқа сай етіп бірдейлестіру. Басқа салаға тән емес. |
211 | балка | арқалық | Арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама | Екі я одан да көп тіреудің үстінен салынатын белдеу. Техникада, құрылыста қолданылады. |
212 | балка жесткости | нықтауыш арқалық | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай арқалық? – нықтауыш арқалық) тіркесі: нықтауыш – осы контекстегі жесткость сөзінің функциялық мәніне орайластырылып баламаланған. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі қолданылады: тырна+уыш, желпі+уіш, т.т.; арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. | Екі я одан да көп тіреудің үстінен салынатын белдеудің қозғалтпай ұстап тұруға арналған түрі. Техникада, құрылыста қолданылады. |
213 | балка консольная | арыс арқалық | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай арқалық? – нықтауыш арқалық) тіркесі: арыс – консольная сөзінің баламасы ретінде алынған. Консоль – француз сөзі, бір ұшы бекітілген, екінші ұшы бос болатын білеудің атауы, ал арыс – арба тетігі, оның да бір ұшы бекітіліп, екінші ұшы бос болады; арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. | Бір ұшы бекітіліп, бір ұшы бос болатын арқалық. Техникада қолданылады. |
214 | балка круглая | жұмыр арқалық | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: жұмыр – круглая сөзінің баламасы, сөзбе-сөз аудармасы шеңберлі арқалық сөзімен үйлеспейтіндіктен, синонимдік қатардан осы сөз таңдалған; арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама | Екі я одан да көп тіреудің үстінен салынатын белдеудің жұмыр пішінді түрі. Техникада, құрылыста қолданылады. |
215 | балка моста | көпір арқалығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
216 | балка опорная | тірек арқалық | Қазақ тілінің синтаксистік заңдылығына сай сөз тіркесінен жасалған термин. Тірек = тіре (етістік) + -к (зат есім). Арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын белдеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. Зат есім мен зат есімнің осы сияқты анықтауыштық қатынаста тіркесуі қазақ тіліне тән, мысалы: ағаш есік, жібек көйлек, қалта сағат т.т. | Екі я одан да көп тіреудің үстінен тіреу болу үшін салынатын белдеу. Техникада, құрылыста қолданылады. |
217 | балка переменного сечения | айнымалы қима арқалығы | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: айнымалы – переменное сөзінің баламасы, туынды сын есім, жасалу жолы: айны («өзгере беретін» деген мағынадағы етістік) + -ма (за есім жұрнағы) + -лы (сын есім); қима – сечение сөзінің баламасы (сечь – қию, кесу, шабу, сечение - қима), орыс тіліндегі «родительный падеж» формасындағы сөз қазақ тіліне жасырын ілік септігі арқылы беріліп тұр (қима+ның); арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама, бұл сөз синтаксистік тіркесімге орай тәуелдік формада тұр (арқалығ+ы). | Өзгеріп тұратын, кесілген жерге салынатын арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
218 | балка поперечная | көлденең арқалық | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: көлденең – қатыстық сын есім, арқалық сөзіне анықтауыш қызметінде тұр, поперечная сөзінің сөздік баламасы. Мұндай тіркес қазақ тілінде өте жиі қолданылады, мысалы: биік үй, жоғары білім т.т.; Арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. | Кесе-көлбеу, тігінен емес, енінен салынған арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
219 | балка продольная | бойлық арқалық | Қазақ тілі тіркесіміне тән термин, мысалы: қалалық көлік, емдік шара, әдістемелік оқулық т.т. Бойлық = бой (зат есім) + -лық (сын есім), продольная сөзінің баламасы. Арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама | Құрылыстың ұзындығын түгелдей қамтитындай етіп салынатын немесе әлдебір ұзындықтың бойымен салынатын арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
220 | балка равного сопротивления | тең кедергілі арқалық | Орыс тілінен калькалап аударылған, орыс тіліндегі нұсқасының мағынасын толық беріп тұрған тіркесті термин, жасалу үлгісі: анықтауыш + анықтауыш + анықталушы. Қазақ тілінде дәстүрлі тіркесім, мысалы: үлкен дөңгелекті арба, кең көшелі қала т.т. | Белдеудің астынан кері итеріп тұратын тұстарымен арқалықтың салар салмағы тең болып тұрады. Техникада, құрылыста қолданылады. |
221 | балка распорная | кергі арқалық | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай арқалық? – кергі арқалық) тіркесі: кергі –сөзі распорная сөзінің баламасы ретінде алынған, шындығында, распорная сөзінің негізі распор сөзінің мағынасы «тік бағытты күштердің әсерімен көлденең бағытта пайда болатын қысым» болғандықтан, ол қысымның қандай да бір затты керетін күші болады, осыған орай, кергі сөзі балама етіп дұрыс алынған; арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. | Екі жақты (қабырғаны т.с.с.) керіп тұратын арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
222 | балка хребтовая | жоталы арқалық | Орыс тілінен калькалап аударылған, - орыс тілі нұсқасының мағынасын толық беріп тұр: жоталы – хребтовая, арқалық – балка. | Дөңес қырлы арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
223 | балка швеллерная | швеллерлі арқалық | Будан тіркес. Швеллер – неміс сөзі, П әрпінің жалпақ пішініне ұқсас қимасы бар болат арқалық осылай аталады, осы сөзге қазақ тілінің сын есім жасайтын -лі жұрнағын жалғау арқылы жасалған. Арқалық = арқа (зат есім, көпмағыналы сөз, бұл жерде ұсына бойғы жоғарғы тұс, жота деген мағынасы алынған) + -лық (тән, сонда болатын, тұратын деген мағына беретін есім жұрнағы). Орыс тіліндегі балка сөзінің «тірек нүктелердің (қабырғалардың, тіреулердің) үстінен салынатын білеу, сырғауыл» деген мағынасына балама. | «П» әрпінің жалпақ пішініне ұқсас түрдегі арқалық. Техникада, құрылыста қолданылады. |
224 | балласт | батпан | Батпан – баллласт сөзінің кеменің дұрыс батуы үшін немесе ұшатын аппараттың ұшу биіктігін реттеу үшін керек арнайы жүк деген мағынасы алынып аударылған балама. Балласт сөзінің темір жол шпалдарының нық жатуы үшін төселетін қиыршық заттар деген мағынасы да бар. Мұнан байқалатыны – балластың түпкі мағынасы ауырлықты білдіретіні, ал батпан сөзі де қазақ тілінде салмақ өлшемінің атауы, атауы болғанда да, ауыр салмақты бейнелейтін атау. Осы тұрғыдан келгенде, балласт сөзінің орнына жүре алады. | Көлік және қатынас жолдары саласына байланысты мынадай мағыналары бар: «кеменің дұрыс батуы үшін немесе ұшатын аппараттың ұшу биіктігін реттеу үшін керек арнайы жүк; темір жол шпалдарының нық жатуы үшін төселетін қиыршық заттар». Құрылыста қолданылады. |
225 | балласт карьерный | ашық кеніш батпаны | Ашық кеніш – карьер сөзінің сипаттама аудармасы; Батпан – баллласт сөзінің кеменің дұрыс батуы үшін немесе ұшатын аппараттың ұшу биіктігін реттеу үшін керек арнайы жүк деген мағынасы алынып аударылған балама. Балласт сөзінің темір жол шпалдарының нық жатуы үшін төселетін қиыршық заттар деген мағынасы да бар. Мұнан байқалатыны – балластың түпкі мағынасы ауырлықты білдіретіні, ал батпан сөзі де қазақ тілінде салмақ өлшемінің атауы, атауы болғанда да, ауыр салмақты бейнелейтін атау. Осы тұрғыдан келгенде, балласт сөзінің орнына жүре алады. | Ашық кеніштерден алынатын батпан |
226 | баллон воздушный | ауа баллоны | Будан тіркес. Этимология қажет етілмейді. | Ауа құйылатын арнайы жабық ыдыс. |
227 | баллон газовый | газ баллоны | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің баллоны? – газ(-дың) баллоны) шеттілдік сөздердің қазақша тіркесімі: газ – гректің «хаос» деген сөзінен шыққан, заттың агрегат күйі; баллон – француздың «іші қуыс шарды» атайтын сөзі. | Газ құйылатын арнайы жабық ыдыс. |
228 | баллон кислородный | оттек баллоны | Будан тіркес. Оттек – тіршілік иесі тыныстау үшін, оттың жануы үшін химиялық элемент аттауы, кислородтың дәстүрлі баламасы; баллон – француздың «іші қуыс шарды» атайтын сөзі. | Оттек құйылатын арнайы жабық ыдыс. |
229 | бандаж | шентемір | Шентемір – біріккен сөз (шен+темір). Француз сөзі бандаждың екі мағынасы белгілі: 1-шісі медицинада ағзаны бір қалыпта ұстап тұру қолданылатын белдік, тартқыш атауы; 2-шісі техникалық бөлшектердің беріктігін арттырып, тозудан сақтау үшін кигізілетін металл белдік атауы. Шентемір – осы 2-ші мағынаның аудармасы. | Мәшинелер мен құрастырмалардың бөлшектерінің беріктігін арттырып, тозудан сақтау үшін кигізілетін металл белдік. Техникада, құрылыста қолданылады. |
230 | банк данных | дерек банкі | Дерек сөзінің түп мағынасы – мәлімет, мағлұмат дегендерге саяды. Банк – роман текті сөз, түпкі мағынасы қаржы, қазына жинақталатын орын дегенді білдіреді. Бұл контексте әлдебір қажет нәрселер жинақталатын орын деген мағынада қолданылған. | Мағлұмат, мәлімет, деректер жинақтамасы, қоры. Әмбебап термин. |
231 | банка аккумуляторная | аккумуляторлық құты | Будан тіркес. Аккумуляторлық сын есімі жат сөзге қазақ тілінің -лық жұрнағы жалғану арқылы жасалған; құты – қазақ тілінде шиша тәріздес ыдыстардың жалпы атауы, бұл жерде банка сөзіне балама етіп берілген. | Аккумулятордың ішінде сілті, қышқыл құю үшін қойылатын ыдыс. Техникада қолданылады. |
232 | барабан | атанақ | Атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне функциялық аударма бола алады. | Цилиндр пішінді техникалық құрылғы. Техникаға қатысты салаларда қолданылады. |
233 | барабан грузовой | жүк атанағы | Тіркес термин. Жүк компоненті ілік септігін (-тің) түсіріп тастау арқылы ықшамдалған. Атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады. | Жүк артқан кезде пайдаланылатын атанақ (барабан). Техникада, құрылыста қолданылады. |
234 | барабан подъемный | көтергіш атанақ | Анықтауыштық компоненті көтергіш – етістік негізді сын есім (көтер+гіш). Атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады. | Белгілі бір жүкті көтеруге арналған атанақ (барабан). Техникада, құрылыста қолданылады. |
235 | барабан полочный | сөрелік атанақ | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: сөрелік сөзі орыстың полка сөзінің баламасы сөре түбіріне -лік жұрнағы жалғанып сын есімге ауысқан, орысша нұсқасында да полка сөзінен -олочный қосымшасы арқылы сын есім жасалған; атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады. | Сөреге қойылып, жүк тартып алуға арналатын атанақ (барабан) |
236 | барабан сушильный | кептіргіш атанағы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің атанағы? – кептіргіш(-тің) атанағы) тіркесі: кептіргіш = кеп (етістік) + -тір (етіс) + -гіш (сын есім) + -тің (ілік септігі ықшамдалған), қазақ тілінде мұндай сөзжасам жиі қолданылады, мысалы: отырғыш, өшіргіш т.т., бұл қолданыста сын есім заттанған, яғни зат атауына айналып, сулы, дымқыл заттарды кептіруге арналған орын, құрал деген мағынаға ие болған; атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады. | Заттарды буландырып дымқылдықтарын шығаратын, кептіретін құрылғы. |
237 | барабан тормозной | тежеуіш атанағы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің атанағы? – тежеуіш(-тің) атанағы) тіркесі: тежеуіш сөзі етістіктен -уіш жұрнағы арқылы заттанған сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: тырна+уыш, өлше+уіш, желпі+уіш (желпуіш) т.т.; атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады. | Тежеуішке орнатылатын цилиндр пішіндес құрылғы. |
238 | барашек | қосқұлақ | Қосқұлақ – біріккен сөз, орыстың «қозы, қозының өңделген терісі» деген мағына беретін барашек сөзінің аудармасы емес, оның техникадағы қызметін, сыртқы бейнесін сипаттап баламаланған сөз. | Жайпақтау келген құлақ тәріздес, қолмен бұрауға ыңғайлы жапырақшалары бар сомын (гайка). Техникада қолданылады. |
239 | батарея | батарей | Қазақ тіліне транскриптіленген сөз. | Бірнеше бір тектес аспап пен құрылғының тұтастырылған біріктірмесі. Техникада қолданылады. |
240 | батарея аккумуляторная | аккумулятор батарейі | Аккумулятор – шет тілі сөзі, жинақтағыш, қорлағандырғыш деген мағынада, батарей – қазақ тіліне транскриптіленген сөз. | Аккумуляторға орнатылатын батарей. Техникада қолданылады. |
241 | батарея линейная | желілік батарей | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: желілік сын есімінің негізі желі сөзінің бастапқы мағынасы – «құлындарды қатарлап байлау үшін екі жағынан қазық қағылып тартылатын арқан». Мағынасындағы «қатарластыру» компонентіне қарай кейін ауыспалы мағынаға ие болған да, орыстың «линия» сөзінің баламасына айналған; батарей – қазақ тіліне транскриптіленген сөз. | Белгілі бір қатарда, желіде тұратын батарей. Техникада қолданылады. |
242 | башмак генератора | генератор табандығы | Будан тіркес. Генератор – шығарушы, өндіруші деген мағынадағы латын сөзі, терминденгенде бір өнім немесе энергия өңдеп шығаратын не энергияның бір түрін келесі бір түріне айналдыратын машина, құрылғылардың жалпы атауына айналған, ілік септігінде көмес тұр. Табандығы сөз пішінінің жасалу жолы: табан (зат есім) + -дық (сын есім) + -ы (тәуелдік жалғауы арқылы зат есімге айналып тұр). Қазақ тіліне тән сөзжасам, мысалы: қауындық, түстік, бақшалық т.т. Бұл контексте түркі тектес орыс сөзі башмактың функциялық баламасы болып тұр. | Генератордың астына қойылатын нәрсе. Энергетикада, техникада қолданылады. |
243 | башмак нажимной | қысқыш табандық | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: қысқыш = қыс (етістік) + -қыш (сын есім). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады: басқыш, тапқыш, қаққыш т.т.; табандық сөз пішінінің жасалу жолы: табан (зат есім) + -дық (сын есім). Алдындағы анықтауыштың ықпалымен зат есім сөздің орнына жүріп тұр. Қазақ тіліне тән сөзжасам, мысалы: қауындық, түстік, бақшалық т.т. Бұл контексте түркі тектес орыс сөзі башмактың функциялық баламасы болып тұр. | Қысып ұстап тұру сияқты қызмет атқаратын табандық. Техникада қолданылады. |
244 | башмак тормозной | тежегіш табандық | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: тежегіш сөзі – етістіктен -гіш жұрнағы арқылы сын есім. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тәсілі кең қолданылады, мысалы: кептіргіш, бөлгіш т.т.; табандық сөз пішінінің жасалу жолы: табан (зат есім) + -дық (сын есім). Алдындағы анықтауыштың ықпалымен зат есім сөздің орнына жүріп тұр. Қазақ тіліне тән сөзжасам, мысалы: қауындық, түстік, бақшалық т.т. Бұл контексте түркі тектес орыс сөзі башмактың функциялық баламасы болып тұр. | Тежегіш механизмнің астына қойылатын табандық. Техникада қолданылады. |
245 | башмак, поддон | табандық | Табандық сөз пішінінің жасалу жолы: табан (зат есім) + -дық (сын есім). Алдындағы анықтауыштың ықпалымен зат есім сөздің орнына жүріп тұр. Қазақ тіліне тән сөзжасам, мысалы: қауындық, түстік, бақшалық т.т. Бұл контексте түркі тектес орыс сөзі башмактың функциялық баламасы, поддонның толыққанды баламасы болып тұр. | Бір заттың, көбінесе құрылғы, қондырғылардың астына төселетін зат. Техникада, құрылыста қолданылады. |
246 | башня | мұнара | Мұнара – қазақ тіліне араб тілінен бейімделіп енген сөз, башня лексемасының сөздік баламасы. | Биіктігі еніне қарағанда бірнеше есе артық мөлшерде тігінен салынатын сәулеттік құрылыс. Құрылыс саласында қолданылады. |
247 | бегунец | өрме белдеу | Бегунец сөзінің – сөз тіркесі көмегімен сипаттаған аудармасы. Зат есім мен зат есімнің анықтауыштық-анықталғыштық қатынастағы тіркесі. Өрме «өр» етістігіне -ме жұрнағы жалғану арқылы жасалған зат есім, белдеудің жасалу жолы: бел (зат есім) + -де (етістік) + -у (қимыл есімі), бел қылу деген мағынадағы қимылды білдіретін сөздің түпкі мағынасынан алшақтап зат есімге айналып кеткен. Мұндай сөзжасамға көптеп мысал келтіруге болады: жалдау, қолдау, кернеу т.т. | Кірпішті үшбұрышты «қасқыр тіс» оймалар түзілетіндей етіп өріп қалап жасалған құрылыс белдеуі. Архитектурада, құрылыста қолданылады. |
248 | бездефектность | ақаусыздық | Ақаусыздық = ақау (зат есім) + -сыз (жоқтықты білдіретін мағынадағы сын есім жұрнағы) + -дық (зат есім). Бездефектность сөзінің дәлме-дәл баламасы, ақаусыздық сөзінің құрылымымен салғастырыңыз: без- (жоқтықты білдіретін мағынадағы сын есім приставкасы) + дефект (кемшілік, ақау деген мағына беретін латын текті сөз) + -сть (зат есім жұрнағы) | Мінсіздік, кемшілігі, жетіспеушілігі жоқ. Жалпы мағыналы сөз. |
249 | бездорожье | жолсыздық | Жолсыздық – бездорожье сөзінің калька аудармасы. | Жол салынбаған я болмаса жолымен жүруге келмейтін жердің жағдайы. Жалпы мағыналы сөз, бірақ көлік қатынасы, жол жүруге байланысты көп қолданылатындықтан арнаулы сипаты бар сөзге жатады. |
250 | безопасность | қауіпсіздік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
251 | безопасность автомобиля активная | автомобилдің пәрменді қауіпсіздігі | Ілік септігінде «иелік» мағынада тұрған автомобил сөзінің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; пәрменді = пәрмен (зат есім) + -ді (сын есім) – парсы текті сөз, әуелгі бұйрық деген мағынасынан ауысып, бұйрықтың әсерін білдіретін қарқынды екпін, күшті ықпал, тегеурінді қуат мағынаны қосып алған. Осы тұрғыдан келгенде, активная сөзінің функционалдық-мағыналық өрісіне ене алады; қауіпсіздіктің жасалу жолы: қауіп (зат есім) + -сіз (сын есім) + -дік = зат есім. | Автомобилдің ықпалды, қозғалыс үстіндегі қауіпсіздігі. Басқа салаға тән емес. |
252 | безопасность активная | пәрменді қауіпсіздік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: пәрменді = пәрмен (зат есім) + -ді (сын есім) – парсы текті сөз, әуелгі бұйрық деген мағынасынан ауысып, бұйрықтың әсерін білдіретін қарқынды екпін, күшті ықпал, тегеурінді қуат мағынаны қосып алған. Осы тұрғыдан келгенде, активная сөзінің функционалдық-мағыналық өрісіне ене алады; қауіпсіздіктің жасалу жолы: қауіп (зат есім) + -сіз (сын есім) + -дік (зат есім). | Белсенді, ықпалды қауімсіздік. Әмбебап термин. |
253 | безопасность движения | қозғалыс қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
254 | безопасность дорожного движения | жол қозғалыс қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
255 | безопасность жизнедеятельности | тіршілік қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
256 | безопасность пассивная | енжар қауіпсіздік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: енжар (сын есім) – пассив сөзіне осы контексте дұрыс балама сөз, өйткені латынның пассив сөзінің мағынасында «ырықсыздық» деген компонент бар, ал ырықсыздық енжарлықпен мағыналас сөз; қауіпсіздіктің жасалу жолы: қауіп (зат есім) + -сіз (сын есім) + -дік (зат есім). | Қатысушылар тарапынан белсенділік көрсетілмейтін қауіпсіздік. Әмбебап термин. |
257 | безопасность полета | ұшу қауіпсіздігі | Ұшу сөзі қауіпсіздігі компонентіне қатысты «иелік» мағынада тұр (ілік септігі жасырын тұр, ашық формасы – ұшу-дың қауіпсіздігі). Қауіпсіздігі сөз пішінінің жасалу жолы: қауіп (зат есім) + -сіз (сын есім) + -дік (зат есім) + -і (тәуелдік жалғауы). | Ұшатын аппараттардың (ұшақ, тікұшақ, планер т.с.с.) әуеде қозғалуына қауіп төндірмеу үшін ойластырылатын шаралар. Басқа салаға тән емес. |
258 | безопасность послеаварийная | апаттан кейінгі қауіпсіздік | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы күрделі сөз тіркесі. Орыс тіліндегі нұсқасының калькалы әрі дәлме-дәл аудармасы. | Апат болғаннан соңғы уақыттарда адамдарға қауіп төнбеуі үшін ойластырылатын шаралар. Басқа салаға тән емес. |
259 | безопасность психологическая | психологиялық қауіпсіздік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
260 | безопасность техники | техника қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
261 | безопасность транспорта | көлік қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
262 | безопасность транспортного средства | көлік құрал қауіпсіздігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
263 | безопасность экологическая | экологиялық қауіпсіздік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
264 | безотказность | қалтқысыздық, мүлтіксіздік | Безотказность сөзі техника, механизм сияқты салалардың контексіне түскенде әуелдегі негізгі «бас тартпау» мағынасынан ауысып «жүруге, жүргізуге бөгесін жасамайтын, қалтқысыз, мүлтіксіз жұмыс істейтіндік» мағынасына көшеді. Осы себептен бұған «қалтқысыздық, мүлтіксіздік» деген баламалар дұрыс алынған. | Ешқандай міні, кемшілігі жоқтық. Жалпы мағыналы сөз. Техника саласында жиі қолданылады. |
265 | безперебойность | кідіріссіздік | Кідіріссіздік – бесперебойность сөзінің дәлме-дәл баламасы, жасалу жолы: кідір (етістік) + -іс (зат есім) + -сіз (зат есім) + -дік (зат есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай дәстүрі бар, мысалы: мінсіздік, жеткіліксіздік т.т. | Механизмнің я құрылғының немесе әрекет, қозғалыстың бөгетсіздігі, мүдіріссіздігі. Жалпы мағыналы сөз, бірақ техника саласының контексіне түскенде арнаулы сипатқа ие болады. |
266 | безразмерность | өлшемсіздік | Өлшемсіздік – безразмерность сөзінің дәлме-дәл баламасы, жасалу жолы: өлше (етістік) + -м (зат есім) + -сіз (сын есім) + -дік (зат есім), өлшемділік сөзіне антоним ретінде жаңадан жасалған сөз деуге болады, өйткені қазақ тілі сөздіктерінде тіркелмеген пішінді сөз. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам тиісінше қолданылады, мысалы: мінсіздік, білімсіздік т.т. | Белгілі бір шаманың басқа бір шамалармен салғастыра алмайтындығы. Жалпы мағыналы сөз. |
267 | бензин авиационный | авиациялық бензин | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
268 | бензин зимний | қысқы бензин | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
269 | бензин летний | жазғы бензин | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
270 | бензорез | бензинмен кескіш | Бензинмен кескіш – зат есім мен зат есім толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (немен кескіш? – бензинмен кескіш) будан тіркес: бензорез қысқара біріккен сөзін қазақ тілінің құрылымдық ыңғайына қарай сөз тіркесімен берген. Атау сөз жасауда өте сирек кездесетін үлгі. Мұндай тіркеске қазақ тілінен мынадай мысалдар келтіруге болады: адаммен тілдескіш, көзбен көргіш. | Бензин отымен кесетін құрал. Техникада қолданылады. |
271 | бензоуказатель | бензинкөрсеткі | Бензинкөрсеткі – бензоуказатель қысқара біріккен сөзін тарқата аударған сөз, орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөздің 2-ші сыңары дәстүрлі көрсеткіш (указательдің сөздік баламасы) болмай, көрсеткі болып алынуы жаңа сөзжасам болып саналады. Қазақ тіліндег сөзжасам дәстүрін пайдаланып жаңа сөз жасалған, қараңыз: ішірткі, сыпыртқы, шапқы т.т. | Бәкте қанша бензин бар бар екенін көрсетіп тұратын аспап. Техникада қолданылады. |
272 | берег левый | сол жағалау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
273 | берма | кемер | Кемер – поляк, неміс тілдерінен енген берма сөзінің мағынасы ескеріліп балама етілген сөз. Анықтама ретінде, түсіндірме ретінде «берма» сөзінің дефинициясы беріледі. | Су тоғандарының, темір жолдың көтерме төсенішінің еңісіндегі көлбеу алаңша. Басқа салаға тән емес. |
274 | бесконечность | шексіздік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
275 | бетон легкий | жеңіл бетон | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
276 | бетон особолегкий | ерекше жеңіл бетон | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
277 | бетон тяжелый | ауыр бетон | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
278 | бетононасос | бетонсорап | Біріккен сөз. Сөздерді бұлайша біріктіріп күрделі атау жасау қазақ тілінде бар, мысалы: қолбұрғы, сутек т.т. | Бетонды сұйық кезінде соратын құрал. Құрылыста қолданылады. |
279 | бетоновоз | бетонтасығыш | Орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөз. Мұндай күрделі сөз жасау қазақ тілі дәстүріне толық ене қойған жоқ. | Бетон таситын арнаулы көлік. Құрылыста қолданылады. |
280 | бетонолом | бетонбұзғыш | Орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөз. Мұндай күрделі сөз жасау қазақ тілі дәстүріне толық ене қойған жоқ. | Бетонды сындыратын, уататын құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
281 | бетонораспределитель | бетонтаратқыш | Орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөз. Мұндай күрделі сөз жасау қазақ тілі дәстүріне толық ене қойған жоқ. | Бетонды сұйық кезінде таратып бөлуге арналған құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
282 | бетоносмеситель | бетонқоспалауыш | Орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөз. Мұндай күрделі сөз жасау қазақ тілі дәстүріне толық ене қойған жоқ. | Бетонды сұйық кезінде араластыруға арналған құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
283 | бетоноукладчик | бетонтөсеуіш | Орыс тілінен калькалап аударылған, біріккен сөз. Мұндай күрделі сөз жасау қазақ тілі дәстүріне толық ене қойған жоқ. | Сұйық бетонды жаймалап төсейтін мәшине, құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
284 | бетонщик | бетоншы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
285 | биение | соғу, дүрсіл | Бекіген сөз. | Бекіген сөз. |
286 | биение заплечиков вала | білік иықшасының соғуы | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: білік – ұзыншы кесінді деген мағынадағы біле сөзінен -к жұрнағы жалғану арқылы жасалған зат есім (мысалы: көр+ік, тістеу+ік т.с.с.), бұл контексте оның ілік септік формасы (-тің) ықшамдалған, иықша сөзі – орыс тіліндегі «заплечик» сөзінің баламасы, орыс тіліндегі -ик кішірейткіш жұрнағының орнына қазақ тіліндегі кішірейткіш жұрнақ -ша пайдаланылған, иықша сөзі білік сөзіне тәуелденіп барып ілік септігін қабылдаған, өйткені ол өзінен кейінгі соғуы сөз формасының «иесі» мағынасында қолданылған; соғуы – компоненті тәуелдік формадағы сөз формасы. Мұндай сатылай байланысқан сөз тіркесі қазақ тіліне тән, мысалы: ауыл көшесінің шамы, үй есігінің кілті т.т. | Біліктің иықшасының дірілі. Техникада қолданылады. |
287 | биение коллектора | коллектордың соғуы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің соғуы? – коллектор(-дың) соғуы) будан тіркес: коллектор – латынның жинағыш деген мағына беретін сөзінен дамып көпмағыналы сөзге айналған, бұл контекстегі мағынасы электр мәшинелердің зәкірінің бөлігі, электрод бөлігі, тарнзистор бөлігі, құбыр, жер астында трамвай, телефон, жылу т.с.с. кәбілдерінің галереясы, техникалық құрылғы деген мағыналары алынып тұр; соғуы осы құрылғының соққысы деген мағынада қолданылған. | Электр машиналарының зәкірінің тілшелерінің соққысы. Техникада қолданылады. |
288 | биение подшипников колес | дөңгелек мойынтірегінің соғуы | Сөз тізбегі, компоненттері төмендегідей талданады: дөңгелек – колесо сөзінің дәстүрлі баламасы, мойынтірек – подшипниктің сөзбе-сөз аудармасы емес, функциялық сипатына балама етілген сөз, өйткені подшипник – мойын тәріздес тұстарға сүйеніш етіліп қойылатын сайман. Мұндай сөзжасам қазақ тілі дәстүрінде бар, мысалы: еңбеккүн, қоларба, қолбала, қолсағат т.т.; соғуы осы құрылғының соққысы деген мағынада қолданылған. | Мәшине дөңгелектерінің мойынтірегінің жанындағы басқа денелерге соқтығысуы. Техникада қолданылады. |
289 | биение полное | толық соғу | Сын есім мен етістіктің пысықтауыштық қатынастағы тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі кездеседі, мысалы: жақсы айту, қатты соғу т.т. | Бір тетіктің басқа тетікке толығымен соғыла қабысу мүмкіндігі. Техникада қолданылады. |
290 | билет групповой | топ билеті | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
291 | билет детский | балалар билеті | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
292 | билет единый | бірыңғай билет | Анықтауыш-анықталғыш қатынастағы будан тіркес. бірыңғай компоненті единый анықтауышының контекстік баламасы; билет – әлдебір іске рұқсат беретін құжат, жолаушының көлікпен жол жүруіне мүмкіндік беретін құжат. | Бірнеше билеттің орнына біртұтас етіп берілетін жол жүру құжаты. Басқа салаға тән емес. |
293 | билет картонный | қатырма билет | Анықтауыш-анықталғыш қатынастағы будан тіркес. қатырма компоненті картонный анықтауышының бейнелі баламасы, билет – әлдебір іске рұқсат беретін құжат, жолаушының көлікпен жол жүруіне мүмкіндік беретін құжат. | Картон қағаздан жасалған билет. Басқа салаға тән емес. |
294 | билет обратный | қайту билеті | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
295 | билет проездной | жол жүру билеті | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
296 | билет разовый | біржолғы билет | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
297 | билет ученический | оқушылар билеті | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
298 | биотопливо | биоотын | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
299 | биофильтр | биосүзгі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
300 | биспираль | қосшиыршық | Қосшиыршық – орыс тіліндегі нұсқаның құрылымын калькалау арқылы жасалған біріккен сөз (қос+шиыршық), қос – латынның егіз деген мағынадағы би- префиксінің аудармасы, таңбалайтын затының пішініне қарай спираль сөзі шиыршық болып аударылған. | Сымдары екі қабатталып жасалған, жұптастырылған спираль. Техникада қолданылады. |
301 | битумопровод | битумқұбыр | Будан термин, орыс тіліндегі құрылым калькаланған. Битум – латынның тау шайыры деген мағына беретін сөзі; құбыр – парсы текті сөз, су, мұнай, газ сияқты заттарды ағызу, тасымалдау үшін металдан, қыштан, тасталшықтан, цементтен жасалған көлденең қималы, сақина тәріздес іші қуыс зат. Мағынасындағы «тасымалдау» компонентіне орай орыстың «провод» сөзіне балама етілген. Сөздерді бұлайша біріктіріп күрделі сөз жасау қазақ тілінде бар, мысалы: қолсағат, аяққап, аяқкиім т.т. | Тау шайырын (битумды) ағызып тасмыалдауға арналған іші қуыс зат (құбыр). Техникада қолданылады. |
302 | битумы вязкие | тұтқыр битумдар | Тұтқыр сөзі – вязкийдің сөздік баламасы, жасалу жолы тұт (етістік) + -қыр (сын есім), қазақ тілінде сын есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ұшқыр, айтқыр т.т.; битум – латынның тау шайыры деген мағына беретін сөзі | Жабысқан жерінен айрылмайтын, тартып қалғыш тас шайыр (битумдар). Басқа салаға тән емес. |
303 | битумы дорожные | жол битумдары | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
304 | битумы жидкие | сұйық битум | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
305 | битумы окисленные | тотықтырған битум | Тотықтырған – анықтауыштық қызметте тұрған есімше. Битум – латынның тау шайыры деген мағына беретін сөзі. | Оттегімен қанықтырылған тау шайыры (битум). Басқа салаға тән емес. |
306 | блок двойной | қос блок | Будан тіркес. Қос сөзі екі сан есімімен мағыналас; блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. | Екі қабатталған блок. Техникада қолданылады. |
307 | блок кабельный | кәбілдік блок | Шеттілдік тіркес. Кәбілдік сын есімінің түбірі – кәбіл, шеттілдік кабель сөзінің қазақ сөйлеуіне орайлы транскрипциясы; блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. | Кәбіл тұратын бөлік. Техникада, энергетикада қолданылады. |
308 | блок литой | құйма блок | Будан тіркес. Құйма анықтауышы қазақ тілі заңдылығына сай жасалған сөз, мысалы: жарма, керме, кіріспе т.т.; блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. | Металдан немесе басқа материалдан құю тәсілімен жасалған блок. Техникада қолданылады. |
309 | блок цилиндров | цилиндрлер блогы | Жат тілдік тіркес. Цилиндр гректің «айналдырамын, домалатамын» деген мағынадағы сөзі; блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. | Цилиндрлер топтастырмасы. Техникада қолданылады. |
310 | блок шестерен | тегіршек блогы | Будан тіркес. Тегіршек – шестерня сөзінің функциялық баламасы, «доңғалақ» мағынасындағы көне «тегер» сөзіне -шік кішірейткіш мағына беретін жұрнағы жалғану арқылы жасалған, тегіршек – тегершіктің фонетикалық нұсқасы; блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. | Шойын дөңгелекшелердің топтастырмасы. Техникада қолданылады. |
311 | блокиратор | бұғаттауыш | Блокиратор сөзі – блок сөзінен жасалған зат есім. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Сыртқы ықпалдан қорғап тұратын, оқшаулап тұратын аспап, құрал, құрылғы. Техникада қолданылады. |
312 | блокирование дифференциала | дифференциалды бұғаттау | Дифференциалдың түпкі мағынасы – айырмашылық. Техникалық мағынасы – «қосылу, ажырау» қозғалыстарынан олардың айырмашылығын я қосылысын көрсететін нәтижелер алатын механизм». Блокирование сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі, блок сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Ажыратқыш, жіктегіш механизмді оқшаулау. Техникада қолданылады. |
313 | блокирование, блокировка | бұғаттау | Блокировка, блокирование сөздері – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. | Бір тетіктерді басқалардан ажыратып оқшаулау, тоқтатып, тыйып қою. |
314 | блокировка автоматическая | автомат бұғаттама | Автомат – кейбір амал-әрекетті адамның қатысуынсыз өз бетімен орындайтын құрылғы деген мағынадағы грек сөзі, бұл контексте анықтауыштық қызметте тұр (қандай бұғаттама? – автомат бұғаттама); блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғатта етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Адамның қатысуынсыз бұғаттайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
315 | блокировка колес | дөңгелек бұғаттамасы | Дөңгелек сөзінде ілік септігі жасырын тұр (толығы - дөңгелектің). Бұл сөз – доңғалақ сөзінің дыбыстық нұсқасы, арба, мәшине, трактор т.б. механизмдерді жүргізетін, айналып тұратын білікке кигізілетін шеңбер пішінді тетік мағынасын береді; блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Көлік құралдарының доңғалақтарын басқа тетікке ықпал етпейтіндей, басқа тетік дөңгелекке ықпал етпейтіндей етіп оқшаулайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
316 | блокировка руля | рөл бұғаттамасы | Рөл – герман тектес «руль» сөзінің қазақ тілінің айтылымына орайластырған нұсқасы, көлік құралдарын қалаған жаққа қарай бұруға арналған механизм атауы; блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі -ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Көлік құралдарының рөлін басқа тетікке ықпал етпейтіндей, басқа тетік рөлге ықпал етпейтіндей етіп оқшаулайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
317 | блокировка сигнала | белгі бұғаттамасы | Анықтауыштық анықталғыштық қатынаста матаса байланысқан тіркес: белгі сөзі – сигнал сөзінің сөздік баламасы, ілік септігі ықшамдалған пішінде қолданылып тұр; блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Көлік құралдарының белгі беретін тетіктерін басқа тетікке ықпал етпейтіндей, басқа тетік белгі беретін тетікке ықпал етпейтіндей етіп оқшаулайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
318 | блокировка станционная | стансалық бұғаттама | Стансалық – станционная сөзінің транскрипциясына негізделген сөз, анықтауыш қызметінде тұр. Мұндай сөзжасам қазақ тілінде кең қолданылады, мысалы: қалалық, мекемелік т.т. Блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Станса тарапынан бұғаттайтын құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
319 | блокировка электрическая | электрлік бұғаттама | Будан тіркес: 1-компонент (электрлік) түпнұсқа түрінен өзгертілмей, қазақ тілінің -лік сын есімдік жұрнағы жалғану арқылы анықтауыш қызметінде тұр; блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Бұғаттау амалдарының электрге қатысты орындалуы. Энергетикада қолданылады. |
320 | блокировка ячеек | ұяшық бұғаттамасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бұғаттамасы? – ұяшық(-тың) бұғаттамасы) тіркесі: ұяшық – ячейка сөзінің сөздік баламасы: түбірі ұя сөзіне -шық жұрнағы орыс тіліндегі кішіріейткіш -ка жұрнағының мәнін беру үшін пайдаланылған. Ячейка сөзінің негізі ячея «аудағы бір көзді, ұяға ұқсайтын кішкене шұңқырша» мағынасын береді; қазақ тіліне осы мағынасы тірек болған; блокировка сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі. «Блок» сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар. Бұғаттау етістігі –ма жұрнағы арқылы зат есімге айналдырылған (бұғаттама). Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: жолдама, деректеме, хаттама т.т. | Ұяшықтарды басқа тұстарға, басқа тұстарды ұяшықтарға ықпал етпейтіндей қылып оқшаулайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
321 | блокодержатель | блокұстауыш | Кіріккен күрделі сөз. Блок – ағылшын тілінің сөзі, үлкен бір бөлік деген мағына береді. Ұстауыш – етістіктен құралдық мағына туғызатын -уыш жұрнағы арқылы жасалған зат есім. Мұндай сөзжасам қазақ тілінде қолданылады, мысалы: байлауыш, елеуіш, тырнауыш т.т. Кірігудің осы терминдегі тәсілі қазақ тіліне жат емес, мысалы: қол(ды)жуғыш, ат(ты)ұстар (ер бала), қап(ты)тесер (тышқан), көз(ге)ілдірік т.т . | Механизмнің үлкен бір бөлігін ұстап тұратын құрылғы. Техникада қолданылады. |
322 | бобышка | дөңесше | Дөңесше – «бобышка» сөзі (боб – бұршақ + -ышка – кішірейткіш жұрнақ) көрсететін «кішкене бұршақ» бейнесін беру мақсатымен аударылған сөз, жасалу жолы: дөң (зат есім) + -ес (сын есім) + -ше (ұқсастық мағынасын, кішірейткіш мағына беретін жұрнақ). | Пішіні бұршаққа ұқсайтын тетік. Техникада қолданылады. |
323 | бок | бүйір | Бүйір – «бок» сөзінің сөздік баламасы. | Дененің, заттың сол жақ я оң жақ тұсы. Жалпы мағыналы сөз. |
324 | боковина шины | шинаның қапталы | Будан тіркес: неміс тілінен енген сөз «шинаға» қазақ тілінң -ның ілік септігі жалғанып оған қазақтың тәуелдік жалғаудағы қаптал+ы сөзі тіркескен. Шинаның бастапқы мағынасы – «доңғалаққа кигізетін сақина». Кейін осы қызметіне орай электрде, медицианада ауыспалы мағынада қолданылып жүр. Қаптал – көпмағыналы сөз, көп мағынасын ортақ белгі –әлдебір дененің я заттың екі жағы (сол я оң жағы). | Доңғалақ шендеуішінің бүйір жағы. Техникада, энергетикада, медицинада қолданылады. |
325 | болванка, бочонок | кеспелтек | Болванка сөзінің бейнесін беретін аударма. Кеспелтек сөзінің жасалуы кес етістігіне -пел жұрнағы қосылу арқылы есім жасалған (мысалы, саумал,орамал, сүйемел), оған -тек жұрнағы жалғану арқылы зат есім жасалып шыққан (мысалы, түбіртек, шынтақ, мұздақ). | Жуан әрі қысқа болып келетін дене, зат. Техникада қолданылады. |
326 | болезнь земляного полотна | жер төсемінің кеселі | Орыс тіліндегі нұсқа қазақ тілінің заңдылықтарына қарай аударылған. Земляное полотно тіркесіндегі полотно компоненті функциясына қарай төсем сөзімен баламаланған, болезнь сөзінің ауру емес, кесел деп алыну себебі – ауру сөзі адамға я жануарға қатысты ғана айтылады, ал кеселдің қолданылу аясы кең; жер сөзінде ілік септігі жасырын тұрғандықтан орыс тіліндегі анықтауыштық мағына жоғалмаған, төсем сөзінің жасалу жолы қазіргі қазақ тіліне тән, мысалы: қарам, тарам, білім, терім т.т. | Жерге төселген заттың ақаулануы. Геологияда да қолданылады. |
327 | болезнь профессиональная | кәсіби ауру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
328 | болота | ми батпақ | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
329 | болт | бұран | Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау (болтать)» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Пішіні өзекше тәріздес, сыртында бұрандасы бар, басы алты қырлы болатын бекіткіш тетік. Техникада қолданылады. |
330 | болт анкерный | анкер бұраны | Будан тіркес: анкер – неміс сөзі, бөліктерді қабыстырып бекіту үшін керек тетік, жасырын ілік септігінде тұр; бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Аша тәріздес бекітікіш тетіктің бұраны. Техникада қолданылады. |
331 | болт грузовой | жүк бұраны | Қазақ тілінде жиі кездесетін тіркес (кітап беті, қағаз парағы т.т.). Жүк сөзінде ілік септігі жасырын тұрғандықтан, түпнұсқадағы «грузовой» сөзінің анықтауыштық қызметі жоғалмаған; бұран сөзі осыған орай тәуелдік жалғауда тұр (бұран+ы). Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Жүкті бекітетін бұрандалы жұлынша темір. Техникада қолданылады. |
332 | болт клеммный | ұстатқыш бұран | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы тіркес. Қазақ тілінде тіркесімнің мұндай үлгісі жеткілікті, мысалы: айтқыш адам, білгіш оқушы т.т. Ұстатқыш сөзінің жасалу жолы: ұста (етістік) + -т (етіс) + -қыш = сын есім. Сын есімнің бұлайша жасалуының қазақ тілінде үлгісі бар, мысалы: шапқыш, басқыш т.т. Бұл контексте неміс тілінен енген апппараттардағы, электр мәшинелеріндегі сымдарды қысып бекіткіш мағынасындағы клемма сөзінің баламасы етіп алынған. Ондағы уәж – мағынадағы «қысып бекіткіш» семантикалық компонентіне қарай функциясын жеткізу. Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Мәшинелердегі, аспаптардағы, аппараттардағы сымдарды қысып ұстап тұратын бұран. Техникада қолданылады. |
333 | болт лапчатый | табанды бұран | Қаз табан бұран деп аударған дұрыс болар еді. |
|
334 | болт откидной | қайырмалы бұран | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: баламалы сайлау, қайырмалы ән т.т. Қайырмалы сын есімінің жасалу жолы: қайыр (етістік) + -ма (зат есім) + -лы (сын есім), откидной сөзінің – сөздік баламасы. Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Бір ұшы бекітілген бұран. Техникада қолданылады. |
335 | болт специальный | арнайы бұран | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: жабайы аң, мәнайы себеп т.т. Арнайы сын есімінің жасалу жолы: арнай (зат есім) + -ы (сын есім). Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Белгілі бір мақсатпен қана қолданылатын бұран. Техникада қолданылады. |
336 | болт стыковой | түйіспе бұран | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы зат есім мен зат есімнің тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: керме жол, кіріспе бөлім т.т. Түйіспе сөзі – стыковой сөзінің дәлме-дәл аудармасы, жасалу жолы: түй (етістік) + -іс (ортақ етіс) + -пе (зат есім). Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Екі бөлікті қабыстырып тұратын бұран. Техникада қолданылады. |
337 | болт стяжной | тартпа бұран | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: жақпа май, кеспе көже т.т. Тартпа – стяжной сөзінің дәлме-дәл аудармасы (салыстырыңыз: стянуть – тартып алу), жасалу жолы: тарт (етістік) + -па (зат есім). Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Белгілі бір тетікті тартып алу үшін қолданылатын бұран. Техникада қолданылады. |
338 | болт упорный | тірек бұран | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: қабырға сағат, ағаш жәшік т.т. Тірек компонентінің жасалу жолы: тіре (етістік) + -к (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасам үлгісі бар, мысалы: жүрек, атақ т.т. Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Бұранның бір тетікті сүйеп тұруға арналған түрі. Техникада қолданылады. |
339 | болт фундаментный | іргетас бұраны | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: қабырға кірпіші, зат құрамы т.т. Фундамент сөзінің құрылыс саласындағы термин ретіндегі баламасы іргетас болуы – Қазақ тілінің нормасына енген үрдіс. Бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т. | Іргетасты бекітуге арналған бұран түрлерінің ортақ атауы. Техникада, құрылыста қолданылады. |
340 | болтанка | шайқалу | Шайқалу сөзі балама етіп алынған болтанка сөзі – термин емес, ауызекі сөйлеуге тән сөз, бірақ қолданылатын саласы айқын сөз. Соған орай шайқалақ деп алынса, толыққанды балама болар еді. | Ұшақтың ұшу барысында шайқалуы. Басқа салаға тән емес. |
341 | бордюр | жиектас | Жиектас біріккен сөзі балама етіліп отырған француз тілінен енген бордюр сөзінің түпкі мағынасы «түрлі-түсті етіп әдіптелген жиекті» білдіреді, бұл мағынаның «әдіптелген жиек» компонентінің сипаты кеңейтіліп жолдың жиегін әдіптейтін тас, тақта тас, кірпіштен жасалған материалдар да осылай аталатын болды. Жаңадан жиектас сөзінің жасалуының уәжі осында. Мұндай сөзжасамның қазақ тілінде үлгісі бар: түпнұсқа, келісімшарт, жәрдемақы т.т. Әйтсе де жиектеме деп алынғаны ұтымды болар еді. | Көлік жолының, жаяу жолының жиектерінің тастан, басқа да құрылыстық материалдан жасалған әдібі, әдіптемесі. |
342 | бородок | шойбіз | Біріккен сөз, орыс тіліндегі нұсқасының дайын баламасы: қазақтың «шойбізінің» орыстың бородок атты құралымен пішіні де, жұмыс істеуі де ұқсас. Шойбіз – қазақ тілінің дәстүрлі атауы, біріккен сөз [шой (үлкен сөзімен мағыналас) + біз (зат есім)]. Сөздердің бұлайша бірігіуінің қазақ тілінде үлгісі бар, мысалы: қарақат, алақоржын т.т. Мұны «тескіш» деп атау да бар. | Біздің үлкен, ұшы доғалдау келген түрі, тескіш. Техникада қолданылады. |
343 | бородок слесарный | слесірлік шойбіз | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы сөз тіркесі, қазақ тілінде мұндай тіркесім жиі қолданылады, мысалы: адамдық сипат, қалалық көлік т.т. Слесірлік – орыс тілінен қазақ тілінің айтылымына орайластырылып транскриптіленген сөз формасы. Қазақтың «шойбізінің» орыстың бородок атты құралымен пішіні де, жұмыс істеуі де ұқсас. Шойбіз – қазақ тілінің дәстүрлі атауы, біріккен сөз [шой (үлкен сөзімен мағыналас) + біз (зат есім)]. Сөздердің бұлайша бірігіуінің қазақ тілінде үлгісі бар, мысалы: қарақат, алақоржын т.т. | Слесірлер жөндеу жұмысына пайдаланатын үлкен біз, тескіш. Техникада қолданылады. |
344 | борштанга | борқарнақ | Мұның бұрғы қарнақ болғаны дұрыс еді. Өйткені бор сөзінің баламасы – бұрғы, ал қарнақ – қалаулы кірпіштерді ұстастырып тұратын шыбық темір. | Бұрғы тәріздес темір шыбық. Құрылыста қолданылады. |
345 | бочка | бөшке | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
346 | брандвахта | брандкүзет | Будан термин: голланд сөзі брандвахтаның 2-компоненті ғана қазақшаланған, алайда түпнұсқаның мағынасын береді. | Су ауызындағы күзет, сол күзетке бөлінген кеме осылай аталады. Басқа салаға тән емес. |
347 | брелок | салпыншақ | Француз тілінен енген, «салпыншақ» деген мағына беретін брелок сөзіне дұрыс балама табылған. Салпыншақ сөзінің жасалу жолы сал- (синкретті түбір, салбырау етістігінің түбірі де осы сөз) + -ын (зат есім жұрнағы) + -шақ (кішірейткіш жұрнақ). Қазақ тілінде мұндай сөзжасам үлгісі бар, мысалы: құлыншақ, інішек т.т. Әуелгі мағынасы зергерлік бұйымдарға, ат әбзелдеріне ілінетін әшекейлерді білдіреді. Техника саласына қолданылғанда бұл мағынаның «салбырай ілінетін» компоненті жандандырылады. | Кейбір тетіктерге салбырата ілінетін кішігірім тетік. Зергерлікте, техникада қолданылады. |
348 | брелок охранной системы | күзет жүйесінің салпыншағы | Орыс тілінен калькалап дәл аударылған, сатылай матаса байланысқан сөздердің тіркесі (күзеттің жүйесінің салпыншағы). | Күзет қызметінде әлдебір аппараттарға, тетіктерге ілулі тұруға тиісті салпыншақ. Техникада қолданылады. |
349 | бригада локомотивная | локомотив бригадасы | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
350 | бригада маневровая | маневр бригадасы | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
351 | бригада поездная | пойыз бригадасы | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
352 | бригада путевая | темір жол бригадасы | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
353 | бригада сменная | ауысымдық бригада | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
354 | бригадир грузчиков | жүк тиеушілер бригадирі | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
355 | бригадир поезда | пойыз бригадирі | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
356 | бригадир пути | темір жол бригадирі | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
357 | брикет из стружки | жоңқа шақпақ | Мағыналық аударма (сөзбе-сөз болса жаңқадан шақпақ болар еді). Зат есім мен зат есімнің анықтауыш-анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан (қандай шақпақ? – жоңқа шақпақ) тіркесі. Қазақ тілінде бір нәрсенің неден істелгенін білдіретін мұндай тіркесім үлгісі бар, мысалы: темір қорап, жүн шекпен т.т. Жоңқа – ағаш я темірді жұқалап жонғанда түсетін ұсақ түйір. Шақпақ – француздың кірпіш мағынасын беретін сөздің баламасы, брикет сөзі ұқсастыру жолымен әр түрлі материалдан жасалған кірпіш тәріздес заттардың атауына айналған, осы айғақ және брикеттің пішінінің шақпаққа ұқсайтыны ескеріліп жасалған сөз. Қазақ тілінде бұл екі компоненттің де жасалу үлгісі бар, салыстырыңыз: жоңқа [жон (етістік) + -қа (зат есім)] – тұтқа [тұт (етістік) + -қа (зат есім)]; шақпақ [шақ (етістік) + -пақ (зат есім)] – соқпақ [соқ (етістік) + -пақ (зат есім)]. | Темір я ағаш, я басқа материалдарының қиқымдарынан жасалған шаршы тәріздес тақташа, білемелер. Құрылыста да қолданылады. |
358 | брикет топливный | отын шақпақ | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш-анықталғыштық қатынастағы тіркесі. Қазақ тілінде бір нәрсенің неге арналғандығын білдіретін мұндай тіркесім үлгісі бар, мысалы: ат қора, кір сабын т.т. Шақпақ – француздың кірпіш мағынасын беретін сөздің баламасы, брикет сөзі ұқсастыру жолымен әр түрлі материалдан жасалған кірпіш тәріздес заттардың атауына айналған, осы айғақ және брикеттің пішінінің шақпаққа ұқсайтыны ескеріліп жасалған сөз. Қазақ тілінде бұл екі компоненттің де жасалу үлгісі бар, салыстырыңыз: отын [от (синкретті, яғни етістік те, есім де мағынасы бар) + -ын (зат есім жасайтын жұрнақ)] – қатын [қат (синкретті, яғни етістік те, есім де мағынасы бар) + -ын (зат есім жасайтын жұрнақ)]; шақпақ [шақ (етістік) + -пақ (зат есім)] – соқпақ [соқ (етістік) + -пақ (зат есім)]. | Шақпақ көлеміндей етіп жасалған отын түрлері (ағаш, көмір т.с.с.). Энергетикада да қолданылады. |
359 | бронза | қола | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
360 | броня | сауыт | Броня сөзінің үш мағынасы бар: 1. Белгілі бір нәрсені біреуге алдын ала бекітіп тағайындап қою, мысалы іссапар кезінде пәтерді немесе жол жүру билетін алдын ала белгілеп бектіп қою; 2. Батырлардың қорғаныш киімі; 3. Кеме я танк т.б. сол сияқтылардың сыртының берік металл қаптамасы. Бұл контексте 3-ші мағына назарға алынған. | Техникалық құралдардың сыртының берік қаптамасы, қорғанышы. Техникада қолданылады. |
361 | брусчатка | кеспекше | Кеспекше сөзін жаңадан жасалған сөз деуге болады, бұл сөз қазақ тілі сөздіктерінде жоқ, бірақ бұған негіз болатын «кеспек» сөзі бар. Бұл сөз «бөшке» сипаттас я цилиндр тәріздес үлкен ыдыстарды, заттарды атайды. Кеспекше – осыған ұқсайтын бірақ көлемі кішкентай затты бейнелеу мақсатымен кішірейткіш, ұқсатқыш мәндегі жұрнақ жалғанып жасалған сөз. | Жолды, көшені тегістеу үшін төселетін кеспе тас. Құрылыста да қолданылады. |
362 | брусчатка мостовая | көпір кеспекшесі | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы матаса байланысқан (көпірдің кеспекшесі) тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: университет кітапханасы, жол билеті т.т. Көпір – әр түрлі кедергілерден (өзен, сай, жол т.с.с.) өту үшін салынатын құрылыс. Кеспекше сөзін жаңадан жасалған сөз деуге болады, бұл сөз қазақ тілі сөздіктерінде жоқ, бірақ бұған негіз болатын «кеспек» сөзі бар. Бұл сөз «бөшке» сипаттас я цилиндр тәріздес үлкен ыдыстарды, заттарды атайды, кеспекше – осыған ұқсайтын бірақ көлемі кішкентай затты бейнелеу мақсатымен кішірейткіш, ұқсатқыш мәндегі жұрнақ жалғанып жасалған сөз. | Көпірдің үстіне төселетін кеспе тас. Басқа салаға тән емес. |
363 | брызговик | шашыратқы | Шашыратқы орыс тіліндегі түпнұсқадан мағынасы мен функциясына қарай емес, калькалап аударылған сөз, ал «брызговик» шашырататын емес шашыраған затқа тосқауыл болатын зат; шашыратқының жасалу жолы: шаш (етістік) + -ыра (қимыл-әрекеттің дүркіндігін беретін жұрнақ) + -т (етіс) + -қы (зат есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: сыпыртқы, ашытқы, сүргі т.т. | Дөңгелектен я сол сияқты басқа заттың қимылынан шашыраған су, лайды т.с.с. ары жібермей тосып қалу үшін темірден, резеңкеден я басқа заттардан жасалатын етекше. Техникада қолданылады. |
364 | будка | күрке | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Қазақ тілінің нормасына енген сөз. |
365 | буксирование | сүйреу | Сүйреу термин болмағанмен, қолданылау өрісі көлік саласында. Буксирование сөзіне мағыналық аударма жасалған. | Бір көлікті келесі бір көлікпен тарту. Басқа салаға тән емес. |
366 | буксование | тайғанақтау | Буксирование сөзінде әрекеттің өзге тараптан орындалу мағынасы болса, буксование сөзінде ырықсыздық және әрекеттің өз тарапынан орындалу мағынасы бар, осыған орай сүйреу мағынасы тайғанақтаумен ауыстырылған. Тайғанақтау сөзінің жасалу жолы: тай (етістік) + -ғанақ (әркетке қайталай беретін сипат беретін сын есім) + -та (етістік) + -у (тұйық етістік). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі, сирек кездессе де, бар, мысалы: сырғанақ, ергенек. Тайғанақтау термин болмағанмен, қолданылау өрісі көлік саласында. | Жүре алмай сырғанақтау, дөңгелектің айналып тұрып қалуы. Басқа салаға тән емес. |
367 | буксование колес | дөңгелектің тайғанақтауы | Қимыл-әрекеттің белгілі затқа тиесілігін көрсететін, матаса байланысқан сөз тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: арбаның жүруі, ағашты өсуі т.т. Қазақ тілінің нормасына енген тіркес. | Дөңгелектің жүре алмай айнала беруі. Басқа салаға тән емес. |
368 | булыжник | жұмыртас | Жұмыртас – булыжник сөзінің мағыналық аудармасы, себебі булыжник сөзінің мағынасы көшеге төсеуге арналған ірі жұмыр тас деген мағынаны білдіреді. Жұмыртас – пішіні жұмыр басқа тастармен салыстырғанда арнаулылықты білдіру үшін әдейі біріккен сөз түрінде түзілген бірлік. | Көшеге төсеуге арналған жұмыр тас. Басқа салаға тән емес. |
369 | бульвар | желекжол | Бульвар сөзінің бейнелік-мағыналық аудармасы, біріккен сөз. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: айбалта, асқазан т.т. Біріккен сөздің 1-сыңары желек – гүлді, жапырақты өсімдіктердің жалпы атауы; 2-сыңары жолдың жалпы мағынасы – адам, көлік т.с.с. жүретін із. | Көше бойларына, өзен, теңіз жағаларына гүл, ағаш өсіріп арнайы жасалған кең әрі ұзын аллея. Құрылыста да қолданылады. |
370 | бульдозер колесный | дөңгелекті бульдозер | Бір заттың келесі бір заттың белгісінің, бөлігінің мәнін беретін мұндай сөз тіркесі қазақ тілінде жиі қолданылады, мысалы: шынылы терезе, шатырлы үй т.т. Будан тіркес: тіркестің 1-қазақша сыңары анықтауыштық қызметтегі туынды сын есім (дөңгелек+ті), 2-сыңары ағылшын тілінен енген сөз, жер қопарғыш күрегі бар мәшине деген мағынаны білдіреді. | Жерді тегістейтін, топырақ, қарды т.б. үйетін, жаймалайтын, дөңгелегі бар мәшине. Техникада да қолданылады. |
371 | бульдозер-рыхлитель | қопсытқыш бульдозер | Орыс тіліндегі қос сөз мағынасы бұзылмай қазақ тілінің құрылымына ыңғайланып анықтауыш –анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан сөз тіркесімен берілген. Бірінші сыңары қопсытқыш сын есімінің жасалу жолы: қоп (көтеру, биік деген мағына беретін көне сөз) + -сы (етістік) + -т (етіс) + -қыш (сын есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: айтқыш, көнгіш т.т.; екінші сыңары бульдозер – ағылшын тілінен енген сөз, жер қопарғыш күрегі бар мәшине деген мағынаны білдіреді. | Жерді, топырақты босатып көтеретін күрегі бар мәшине (бульдозер). Техникада қолданылады. |
372 | бумага наждачная | зімпара қағаз | Екі зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (заттың неден жасалғанын білдіретін қатынаста) тіркесуінен жасалған. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: ағаш күрек, темір балға т.т. Бірінші сыңары зімпара – парсы тілінен енген сөз, қайрақ болатын заттардың жалпы атауы, екінші сыңары – белгілі сөз. | Қайрауға, қажалауға арналған қағаз. Техникада қолданылады. |
373 | буна | бөгеу | Неміс тілінен енген буна сөзінің мағыналық аудармасы, заттық мағынаға ауыстырылып тұрған қимыл есімі. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: егеу, тарау т.т. | Су жағасын су шайып кетуден қорғау үшін салынатын үйінді бөген. Су шаруашылығында қолданылады. |
374 | бункер | шанап | Бункер – ағылшын тілінен енген көпмағыналы сөз, алайда жалпы ортақ мағынасы төгілетін, жайылып кететін заттарды сыртқа өткізбейтін ыдыс, орын дегенді қамтиды, осыған орай сыртқа ештеңе төгілмейтіндей етіп жасалған ыдыстың қазақ тіліндегі атауы шанап (мұның шанаш, шанақ деген мағыналас нұсқалары нұсқалары бар) балама етіп алынған. | Ішіне салған, құйған нәрсе төгілмейтін етіп жасалған ыдыс. Көлік саласында шанақтың (кузовтың) бір түрі ретінде қаралады. Техникада қолданылады. |
375 | бункер цепной | шынжырлы шанап | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы тіркесі: бірінші сыңарының жасалу жолы: шынжыр (зат есім) + -лы (сын есім), екінші сыңары – бункер сөзіне балама, бункер – ағылшын тілінен енген көпмағыналы сөз, алайда жалпы ортақ мағынасы төгілетін, жайылып кететін заттарды сыртқа өткізбейтін ыдыс, орын дегенді қамтиды, осыған орай сыртқа ештеңе төгілмейтіндей етіп жасалған ыдыстың қазақ тіліндегі атауы шанап (мұның шанаш, шанақ деген мағыналас нұсқалары нұсқалары бар) балама етіп алынған. | Шынжыры бар шанап. Техникада қолданылады. |
376 | бункерование | шанаптау | Бункерование сөзінің дәлме-дәл аудармасы: орыс тілінде қимыл есімін жасайтын -ование жұрнағының мағынасын беру үшін шанап сөзіне -та жұрнағы арқылы етістік жасалып, оған -у жұрнағы қосылғанда қазақ тілінде де қимыл есімі шыққан. | Белгілі бір заттарды шанапқа салу. Техникада қолданылады. |
377 | бур | бұрғылауыш | Орыс тіліндегі «бур» сөзінің тегі түркі тілінен, «бұрау» сөзінен шыққан. Сол себепті мұның мағынасы қазаққа тән, бұрғылауыш сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік) + -ғы (зат есім) + -ла (етістік) + -уыш = зат есім. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: тырнауыш, елеуіш, түйреуіш т.т. Бұрғы деп аударылса да болар еді, терминшілер сверло сөзінің дәстүрлі баламасы болып кеткен бұрғы сөзінен ажырату үшін осы форманы таңдаған деп санаймыз. | Жерді, тау жынысын бұрғылап оқпан жасауға арналған құрылғы. Техникада, геологияда қолданылады. |
378 | бурение | бұрғылау | Орыс тіліндегі нұсқаның дәлме-дәл аудармасы. Бұрғылау сөзінің жасалу жолы: бұр- (етістік) + -ғы (зат есім) + -ла (етістік) + -у = тұйық етістік, қимыл есімі. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: атқылау, сүргілеу, соққылау т.т. | Бұрғымен орындалатын әрекет, тесу, оқпандау. Техникада, геологияда қолданылады. |
379 | бут | шойтас | Шойтас – біріккен сөз, шой үлкен деген мағынаны білдіреді, тас сөзінің анықтауышы. Ал бут – құрылыстың табанына салынатын ірі тастардың атауы. Терминшілер осы «ірі тас» деген сипатты жандандырып, жалпы мағыналы сөзді арнайыландыруды мақсат еткен. | Құрылыстың ірге табанына салынатын ірі тас. Құрылыста қолданылады. |
380 | буфер тарелочный | табақшалы буфер | Будан тіркес: табақшалы сын есімі – орыс тілінің тарелочный сын есімінің аудармасы, жасалу жолы: табақ (зат есім) + -ша (ұқсатқыш мәндегі жұрнақ) + -лы (сын есім) аудармасы; буфер – соққыны жұмсартатын деген мағынадағы ағылшын сөзі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қосымшалы тапсырма, дөңгелекті трактор т.т. | Табақ тәріздес тетігі бар буфер. Техникада қолданылады. |
381 | бухта | бума | Голландтың шумақталған темір арқанды таңбалайтын бухта сөзіне бума сөзі бейнелік-функциялық балама етілген. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі мол, мысалы: аударма, шығарма, баспа т.т. | Шумақталып буылған жіп арқан, темір арқан. Техникада қолданылады. |
382 | быстроходность двигателя | қозғалтқыш жүрдектігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста матаса байланысқан тіркесі, қазақ тілі үшін дәстүрлі тіркес. Бірінші сыңары – двигатель сөзінің калькасы, екінші сыңары – орыс тілінен «жылдам жүргіштік» деп калькалауға болатын сөз (быстроходность) ықшамдалып, оңтайландырып мағыналанған сөз. | Қозғалтқыштың жылдам жүру мүмкіндігі. Техникада қолданылады. |
383 | быстроходность транспорта | көлік жүрдектігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыштық қатынаста матаса байланысқан тіркесі, қазақ тілі үшін дәстүрлі тіркес. Бірінші сыңары – транспорт сөзінің Қазақ тілінің нормасына енген баламасы, екінші сыңары – орыс тілінен «жылдам жүргіштік» деп калькалауға болатын сөз (быстроходность) ықшамдалып, оңтайландырып мағыналанған сөз. | Көліктің жылдам жүру қабілеті. Басқа салаға тән емес. |
384 | вагон | вагон | Қазақ тіліне тарнскриптіленгенін (бәгөн түрінде) жөн көремін, себебі «вагон» сөзін сол қалпында алу қазақ тілінің гармониясына нұқсан келтіреді, сондықтан «вагон» сөзіне қатысты аудармаларды сараптауды тоқтата тұрамын (Сарапшы – Ж.Ж.). |
|
385 | вагонетка | арбашық | Арбашық деп аударылуы дұрыс, себебі герман текті «вагон» (Wagen) сөзінің түпкі мағынасы «арбаға» келп саяды, -шық жұрнағы да орыс тілінің -ка жұрнағы сияқты кішірейткіш мағына береді. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қапшық, қылшық т.т. | Жіңішке темір жол, аспалы сым жол бойында жүргізілетін кішкене арба. Басқа салаға тән емес. |
386 | вагонетка пассажирская | жолаушы арбашығы | Бір заттың келесі бір затқа арналғандығын білдіріп анықтауыш – анықталғыштық қатынаста матаса байланысқан сөз тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: сауда үйі (саудаға арналған үй), қонақ бөлмесі (қонаққа арналған бөлме) т.т. Жолаушы – қалыптасқан белгілі сөз, ал вагонетканың арбашық деп аударылуы дұрыс, себебі герман текті «вагон» (Wagen) сөзінің түпкі мағынасы «арбаға» келп саяды, -шық жұрнағы да орыс тілінің -ка жұрнағы сияқты кішірейткіш мағына береді. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қапшық, қылшық т.т. | Жолаушылар тасуға арналған темір жол я аспа жол арбашығы. Басқа салаға тән емес. |
387 | вагонка | оймыш тақтай | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш –анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: озмыш дүние, жазмыш жағдай т.т. Бірінші сыңары ой етістігіне -мыш жұрнағы жалғану арқылы зат есімге айналған. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жазмыш, тарамыс, тұрмыс т.т. Тақтай сөзі – белгілі сөз, этимологияны қажет етпейді. Оймыш тақтай деп аударылу себебі – вагонка сөзі кеспе тақтайдың сүргілеп өңделген түрінің атауы, бұл пластикалық материалдан да жасалады. | Сүргіленіп, тегістеліп, сыртын жылтырата өңдеген тақтай. Құрылыс саласында қолданылады. |
387 | вазелин технический | техникалық вазелин | Жат тілдік тіркес. Қазақ тілінің қосымшасы (техника+-лық) жалғану арқылы қолданысқа кіріп тұр. | Техникада қолданылатын жақпа май түрі. Техникада қолданылады. |
388 | вакуум | вакуум | Қазақ тілінің нормасына енген. Латынның бос кеңістік дегенді білдіретін сөзі. | Қысымы ауа қысымынан төмен болатын бос кеңістік. |
389 | вакуум фильтр | вакуумдық сүзгі | Будан тіркес: латын сөзі вакуум -дық жұрнағы арқылы сын есім анықтауыштық қызметке кірген, сүзгі – сүз етістігінен -гі жұрнағы арқылы анықталғыш зат есімге айналған (жасалу жолы дәстүрлі, салыстырыңыз: сүргі, бұрғы, тебінгі т.т.). | Бос кеңістік арқылы сүзуге арналған құрал. Физика, химия салаларында қолданылады. |
390 | вакуумметр | вакуумөлшеуіш | Вакуумды өлшейтін аспап мағынасында екі сөз біріктірілген. Біріккен сөздің «метр» сыңары қызметтік мәніне қарай «өлшеуіш» сөзімен баламаланған. Құралдық мағына беретін -уіш жұрнағы арқылы жасалған өлшеуіш сөзінің жасалу жолы қазақ тілі зат есімдеріне тән, мысалы: елеуіш, дәмдеуіш, қабылдауыш т.т. | Вакуумның шамасын өлшейтін құрал. Техникада, физикада қолданылады. |
391 | вал | білік, жал | Вал сөзінің омонимінің де мағынасы аударылған: 1. Вал – білік (техникалық сайман); 2. Вал – валить (төгу, үю) етістігіне негіз болатын есім сөз, мұның мағынасы жал сөзімен сәйкеседі. Білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. Жал – үйінді сөзінің аттың жалына ұқсастырып бейнеленген атауы. | Білік – 1. Мәшине мен механизмдерді айналу қозғалысына түсіруде дәнекер болатын тетік; 2. Екі доңғалақ арасын қосып тұратын жуан темір я ағаш; 3. Симметрия орталығы немесе белгілі бір дененің ауырлық түсетін кіндігі арқылы өтетін түзу. Жалдың бұл контекстегі мағынасы жалдап үйілген үйінді. Техникада қолданылады |
392 | вал ведомый | жетектегі білік | Жетектелетін білік болса, дұрыс балама болар еді. | Үш білікті беріліс қорабындағы үш біліктің бірі, екінші кезектегі білік, кардан білігіне қатты бекітіліп жетектейтін біліктің ықпалымен айналып тұратын білік. |
393 | вал ведущий | жетекші білік | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы тіркес термин. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: баяншы мүше, әнші жігіт т.т. 1-сыңары орыстың «вести» етістігімен түбірлес ведущий сын есімінің баламасы, жасалу жолы: жетек- (бұл арбаның бөлшегі емес, жетектеу етістігіне негіз болатын сөз) + -ші (зат есім жұрнағы), бірақ тіркесім ықпалымен сын есімге айналып тұр («қандай» деген сұраққа жауап береді); 2-сыңары білік сөзінің жасалу жолы: біле (етістік) + -ік (зат есім = білік), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Дөңгелекті айналдырып мәшиненің, механизмнің жүруіне тікелей ықпал ететін білік. Техникада қолданылады |
394 | вал гибкий | иілгіш білік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: жанғыш зат, қозғалғыш тетік т.т. Иілгіш – гибкий сөзінің сөздік баламасы (игіш емес иілгіш етіп ырықсыз етіс алуы "өзінен-өзі иіліп тұратын" деген мағына береді де, табиғатынан иіліп тұратын, майысқыш деген мағына беретін гибкий сөзінің мәнін толық қамтиды), жасалу жолы: и- (етістік) + -іл (ырықсыз етіс) + -гіш (сын есім), Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: шапқыш, көргіш т.т.; білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Майысуға икемді білік. Техникада қолданылады |
395 | вал карданный | кардан білігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысуынан жасалған тіркес термин. Будан тіркес (1-компоненті қазақ тіліне бейімделмеген). Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі мол, мысалы: мәшине доңғалағы, зауыт қондырмасы т.т. 1-сыңары, кардан, – Италия математигі Карданоның құрметіне қойылған атау болғандықтан аударылмай тұр; білігі сөз пішінінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік) + -і (тәуелдік жалғау), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Көлік құралдарында тікелей бетпе-бет келмейтін бір біліктегі айналысты келесі білікке жеткізіп тұратын топсалы (шарнирлі) механизмнің білігі. Техникада қолданылады |
396 | вал коленчатый | иінді білік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі мол, мысалы: күймелі арба, жеңді киім т.т. Иінді – коленчатый сөзінің мағыналық аудармасы: коленчатый сөзінің түбірі колено бейнесі мен функциясына қарай «тізе» емес, иін деп алынған, -чатый сын есімдік жұрнағына сын есім жұрнағы -ді сәйкестірілген. Білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Тізе сияқты иіліп-бүгіліп тұратын жері бар білік. Техникада қолданылады |
397 | вал коренной | түпкі білік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: шеткі үй, түнгі дала т.т. 1-сыңары – коренной сөзінің сөздік баламасы, жасалу жолы: түп (зат есім) + -кі (сын есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: шеткі, кәдімгі т.т.; Білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Механизм, қозғалтқының түбінде тұратын, басқа біліктерге тірек болатын білік. Техникада қолданылады |
398 | вал кривошипный | айналшақ білігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысуынан жасалған тіркес термин. 1-сыңары кривошипный сын есіміне балама етілген айналшақ заттанған сын есімі жасырын ілік септігінде тұрса да, сын есім атқаратын анықтауыштық қызметті бере алады, жасалу жолы: айнал (етістік) + -шақ = сын есім. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: ұялшақ, болашақ т.т.; білігі сөз пішінінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік) + -і (тәуелдік жалғау), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Айналып тұратын қос иінді білік. Техникада қолданылады |
399 | вал полый | қуыс білік | Орыс тіліндегі тіркестің дәлме-дәл аудармасы. Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. | Іші қуыс, түтік тәріздес білік. Техникада қолданылады |
400 | вал распределительный | үлестіруші білік | Орыс тіліндегі тіркестің дәлме-дәл аудармасы. Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. | Басқа механизмдерге қозғалысты үйлестіре таратып жеткізетін білік. Техникада қолданылады |
401 | вал телескопический | телескоптық білік | Орыс тіліндегі тіркестің дәлме-дәл аудармасы. Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. | Суырылатын, ұзартуға (телескоптың дүрбісі сияқты) болатын білік. Техникада қолданылады |
402 | вал трансмиссионный | трансмиссиялық білік | Будан тіркес. Шет тілі сөзіне қазақ тілі жұрнағы таңылғанын ескерте кету артық болмайды. Трансмиссия – латынның жолдау, жөнелту, тапсыру сияқты мағыналар беретін сөзі. Білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Қозғалтқыдан (мотордан) жұмыс механизмдеріне қозғалыс жеткізетін біліктер. Техникада қолданылады |
403 | вал червячный | бұралаң білік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Бұралаң – червячный сөзінің бейнелік-функциялық аудармасы. Білік сөзінің жасалу жолы – біле (етістік) + -ік (зат есім = білік), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: көрік, кезек, түбек т.т. | Сыртқы пішіні, қимылы құртқа ұқсайтын, ирелеңдеп, бұралаңдап тұратын білік. Техникада қолданылады |
404 | валик | білікше | Білік сөзіне -ше жұрнағы жалғану арқылы кішірейткіш мағына пайда болған. | Мәшине мен механизмдерді айналу қозғалысына түсіруде дәнекер болатын тетікше, кішкене білік. Техникада қолданылады |
405 | валун | қойтас | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
406 | вариант | нұсқа, вариант | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
407 | вариант трассы дороги | жол трассасының нұсқасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
408 | вариатор | вариатор | Латынның өзгерткіш, құбылтқыш деген мағынадағы сөзі. | Айналысты бір біліктен келесі білікке ауыстырып отыратын механизм. Техникада қолданылады |
409 | вариатор клиноременный | сына белдікті вариатор | Орыс тіліндегі нұсқаның дәлме-дәл аудармасы. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: темір сауытты танк, ағаш есікті үй т.т. Сына белдікті деген анықтауыш клиноременный біріккен сөзін қазақ тілі синтаксисінің заңдылығына орай тіркес етіп берілген. Вариатор – латынның өзгерткіш, құбылтқыш деген мағынадағы сөзі, айналысты бір біліктен келесі білікке ауыстырып отыратын механизм атауы. | Сыналап салынған белдігі бар вариатор. Техникада қолданылады |
410 | вариатор лобовой | маңдайлық вариатор | Орыс тіліндегі нұсқа калькамен аударылған: лоб – маңдай, лобовой – маңдайлық. | Маңдай тұстағы вариатор. Техникада қолданылады |
411 | вариатор фрикционный | үйкелісті вариатор | Тіркестің үйкелісті деген сыңары фрикционный сөзінің түпкі мағынасына сәйкес берілген, латынның фрикция сөзі «үйкеліс арқылы қозғалатын» деген мағынаны білдіреді, қазір де осы мағынада қолданылады. Үйкелісті сын есімінің жасалу жолы: үйке (етістік) + -л (ырықсыз етіс) + -іс (зат есім) + -ті (сын есім жұрнағы). қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жеңісті күн, табысты еңбек т.т. Вариатор – латынның өзгерткіш, құбылтқыш деген мағынадағы сөзі, айналысты бір біліктен келесі білікке ауыстырып отыратын механизм атауы. | Үйкеліс ықпалымен өзгеретін, қозғалатын вариатор. Техникада қолданылады |
412 | вариатор шаровой | шарлы вариатор | Орыс тілінен калькамен аударылған тіркес. Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: майлы бояу, күймелі арба т.т. | Шарлармен үйкелу арқылы қозғалтып отыратын механизм. Техникада қолданылады |
413 | ватерлиния | сусызық | Шет ел тіліндегі нұсқасының калька аудармасы: ватер (герман текті сөз) – су, линия (латын сөзі) – сызық. Зат есім мен зат есімнің бірігіп бір атау жасауы қазақ тілінде бар заңдылық, мысалы: тұрғынжай, бағдаршам, айыппұл т.т. | Кеменің суға батып тұрған қабырғасының ұзына бойына пайда болатын сызық. Басқа салаға тән емес. |
414 | ввинчивание | бұрап кіргізу | Орыс тіліндегі бір сөздің екі сөздің тіркесі болып аударылу себебі – винтить бұрау болып аударылса, орыс тіліндегі в- прситавкасының мәнін, қазақ тілінде оның мәнін, функциясын кіргізу сөзі ғана бере алады. | Әлдебір тетікті бұрап енгізу, қадау. Жалпы мағыналы сөз, алайда техника ісінде жиі қолданылатын ерекшелігі бар. |
415 | ввод | енгізу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
416 | ввод в эксплуатацию | пайдалануға беру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
417 | ввод-вывод | енгізу-шығару | Калькамен аударылған сөз. Осындай антоним сөздердің қосарланып күрделі сөз жасауы – қазақ тілінде бар үлгі, мысалы: алыс-беріс, кіріс-шығыс, келім-кетім т.т. | Белгілі бір тетікті іске қосу, ажырату. Жалпы мағыналы сөз, алайда техника ісінде жиі қолданылатын ерекшелігі бар. |
418 | ввоз | әкелім | Жаңа сөзжасамға жатады, кіріге біріккен әкел (алып кел) сөзіне –ім жұрнағы бірінші рет жалғанып, жаңа сөз жасалып тұр. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: білім, айтылым, жазылым т.т. | Басқа жақтан жеткізілген заттар. Жалпы мағыналы сөз, алайда көлік тасымалында жиі қолданылатын ерекшелігі бар. |
419 | вдавливание | жаныштау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
420 | величина | шама, мөлшер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
421 | величина допустимая | шектеулі шама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
422 | величина предельная | шектік шама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
423 | величина составная | құрама шама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
424 | величина средняя | орташа шама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
425 | венец | тәж | Тәж – араб тілінен енген сөз, венец сөзінің сөздік баламасы, әуелдегі мағынасы дулыға я шоқпардың ұшына орнатылатын рәміздік элементті білдіреді. Техника контексіне түскенде басқа мағынаға ие болған. | Тісті тегершіктердің сыртқы бөлігі. Техникада қолданылады |
426 | венец зубчатого колеса | тісті дөңгелек тәжі | Тіркестің моделі: «сын есім анықтауыш – ілік септіктегі меншік анықтауыш – тәуелдік жалғаудағы зат есім». Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: жиекті қорап шегесі, тағлымды кітап үлгісі т.т. 1-сын есім сыңарының жасалу жолы: тіс (зат есім) + -ті (сын есім); 2-зат есім сыңарының жасалу жолы: дөңгеле (етістік) + -к (зат есім) + -тің (ілік септігі жасырын тұр); 3-сыңары тәж – араб тілінен енген сөз, венец сөзінің сөздік баламасы, әуелдегі мағынасы дулыға я шоқпардың ұшына орнатылатын рәміздік элементті білдіреді, техника контексіне түскенде басқа мағынаға ие болған, тәуелдік жалғауында тұр (тәж+і). | Тісті дөңгелектің сыртқы бөлігі. Техникада қолданылады |
427 | венец зубчатый | тісті тәж | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: шабақты арба, мұқабалы кітап т.т. 1-сын есім сыңарының жасалу жолы: тіс (зат есім) + -ті (сын есім); 2-сыңары тәж – араб тілінен енген сөз, венец сөзінің сөздік баламасы, әуелдегі мағынасы дулыға я шоқпардың ұшына орнатылатын рәміздік элементті білдіреді. Техника контексіне түскенде басқа мағынаға ие болған. | Тегершіктің тістері бар сыртқы бөлігі. Техникада қолданылады |
428 | вентиль | шұра | Түпнұсқадағы вентиль – клапан, қақпақша деген мағына беретін неміс сөзі, техника контексіне келгенде тесікті бітеуге арналған зат деген мағынаға ие болған. Бұған балама ретінде ұсынылған шұра сөзі шұра салу тұрақты тіркесінде кездеседі, тіркестің мағынасы – «жылқының асаулығын, екпінін басып тоқтату үшін бұрау салу» [ҚӘТС, 15-том, Б. 467]. Шұра сөзінің вентильге балама болуындағы уәжділік көрсеткіші – «екпінді басу, тоқтату үшін қолданылатын тәсіл, құрал» деген мағыналық компонент, салыстырыңыз: вентиль де әлдебір ағынды тоқтату үшін орнатылатын қақпақша. | Ағынды тоқтату үшін я бұру үшін қолданылатын қақпақша. Техникада қолданылады |
429 | вентиль включающий | қосқыш шұра | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: жазғыш адам, ашқыш пышақ т.т. Қосқыш сөзінің жасалу жолы: қос (етістік) + -қыш = сын есім. Шұра сөзінің вентильге балама болуындағы уәжділік көрсеткіші – «екпінді басу, тоқтату үшін қолданылатын тәсіл, құрал» деген мағыналық компонент, салыстырыңыз: вентиль де әлдебір ағынды тоқтату үшін орнатылатын қақпақша. | Әлдебір ағынды қоя беру үшін қолданылатын шұра. Техникада қолданылады |
430 | вентиль запорный | тиекті шұра | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: өзенді өлке, желекті көше т.т. Тиек(ті) – запорный сөзінің контекстік баламасы, тиектің тіреп тұратын функциясы ескерілген. Шұра сөзінің вентильге балама болуындағы уәжділік көрсеткіші – «екпінді басу, тоқтату үшін қолданылатын тәсіл, құрал» деген мағыналық компонент, салыстырыңыз: вентиль де әлдебір ағынды тоқтату үшін орнатылатын қақпақша. | Тығындайтын тиегі бар шұра. Техникада қолданылады |
431 | вентиль защитный | қорғауыш шұра | Орыс тілі нұсқасынан дәлме-дәл етіп аударылған. Зат есім мен зат есімнің анықтауыштық – анықталғыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: тырнауыш құрал, түйреуіш ине т.т. Қорғауыштың жасалу жолы: қорға (етістік) + -уыш = зат есім. Шұра сөзінің вентильге балама болуындағы уәжділік көрсеткіші – «екпінді басу, тоқтату үшін қолданылатын тәсіл, құрал» деген мағыналық компонент, салыстырыңыз: вентиль де әлдебір ағынды тоқтату үшін орнатылатын қақпақша. | Сыртқы әсерден қорғап тұратын шұра. Техникада қолданылады |
432 | вентиляция вагона | вагонды желдету | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
433 | вентиляция естественная | табиғи желдету | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
434 | вентиляция тоннеля | тоннелді желдету | Қазақ тілінің нормасына енген | Қазақ тілінің нормасына енген |
435 | вентури-трубка | вентури түтігі | Тіркестің бірінші сыңары италиялық физик гидравлика, оптика теориясынан жаңалықтар ашқан Вентури Джованни Батистаның (1746-1822) есіміне қатысты. Вентури ашқан физикалық әсер заңдылығы негізінде жұмыс істейтін түтік осылай аталған.
| Физикалық әсерден болған шығынды есептейтін құрал. Техникада қолданылады |
436 | вероятность перехода | өту ықтималдығы | Матаса байланысқан тіркес, ілік септігі ықшамдалған, толық түрі – өтудің ықтималдығы. Терминдер қатарында жүру себебі – сөздің бейнелейтін әрекет сипаты көлік, тасымал амалдарына байланысты. | Әлдебір заттың (көліктің, тетіктің) басқа кеңістікке өту мүмкіндігі. |
437 | вертолет | тікұшақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
438 | вершина | төбе, ұш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
439 | вершина зубьев шестерни | тегіршек тістерінің ұшы | Қалыпты тіркес, бірақ белгілі бір техникалық тетік атауын білдіретіндіктен термин өрісіне енеді. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі мол, мысалы: арба шабақтарының ұшы, қамыс сабағының қабығы т.т. Тегіршек – шестерня сөзінің функциялық баламасы, «доңғалақ» мағынасындағы көне «тегер» сөзіне -шік кішірейткіш мағына беретін жұрнағы жалғану арқылы жасалған, тегіршек – тегершіктің фонетикалық нұсқасы; тістерінің компоненті – «зубьев» сөзінің тікелей аудармасы, ұшы сөзінде орыс тіліндегі вершина сөзі беретін «белгілі бір заттың ең жоғарғы бөлігі» мағына да бар, сондықтан дәл осы сөз балама етілуі қазақ тіліндегі сөз валенттілігіне сай келеді, себебі қазақ менталитетіне тістің «ең жоғарғы бөлігі» үйлеспейді, сүйір нәрсенің ең жоғарғы жағы қазақтың тілдік санасында «ұш+ы» сөзімен белгіленеді. | Тегершіктің тістерінің үстіңгі ұшы. Техникада қолданылады |
440 | вес | салмақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
441 | вес груза | жүк салмағы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
442 | вес допустимый | шекті салмақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
443 | вес молекулярный | молекулалық салмақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
444 | вес объемный | көлемдік салмақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
445 | вес поезда | пойыз салмағы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
446 | вес расчетный | есептік салмақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
447 | вес сцепной | тіркеу салмағы | Орыс тіліндегі анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесті қазақ тіліне анықтауыш – анықталғыштық қатынаста матаса байланысқан тіркес түрінде жеткізген, яғни, мағыналық балама бар. Тіркеу салмағы деген ұғым локомотивке байланысты қолданылады, яғни локомотив тарта алатын салмақ. Сондықтан, негізінен, локомотивтің тіркеу салмағы деген тіркес түрінде қолданылады. | Айналатын дөңгелектердің рельске салатын салмағының жиынтығы. Айналатын дөңгелектерге, біліктерге түсетін салмақ. Басқа салаға тән емес. |
448 | вес тепловоза | тепловоз салмағы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
449 | вес удельный | меншікті салмақ | Қазақ тілі нормасына енген. | Қазақ тілі нормасына енген. |
450 | вес унифицированный | бірыңғайланған салмақ | Есімше мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: бірыңғайланған – унифицированный сөзінің баламасы бола алады, өйткені латын тілінен енген бұл сөздің мағыналық сипаты «приводящий к единообразию», яғни «бір түрге, ыңғайға келтіретін» дегенді білдіреді, демек, бірыңғайланған сөзімен сәйкес келеді; салмақ – түсініктемені қажет етпейді. | Бір жүйеге келтірілген салмақ. Жалпы мағыналы сөз болғанмен, жүк тасымалына байланысты арнаулы мінге ие болады. |
451 | весло | ескек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
452 | весовщик-сортировщик | таразбан-сұрыптаушы | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған қос сөз. Диалектілік қолданыстағы таразбан сөзі весовщик сөзіне балама ретінде норма кеңістігіне дұрыс енгізілген. Бұған оның мағынасы да, жасалу жолы да дәл келеді. Қараңыз: таразы (зат есім) + бан(/ман/мен). Салыстырыңыз: оқыр+ман – оқитын адам, алар+ман (алатын адам), таразбан – (таразылайтын адам). Сұрыптаушы – қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Жүктің салмағын өлшеп, сұрыптайтын маман, адам. Әр түрлі салада қолданылады. |
453 | весы | таразы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
454 | весы автоматические | автомат таразы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі (қандай таразы? – автомат таразы): автомат – гректің «өз бетімен әрекет ететін» құрылғыны атайтын сөзі, таразы сөзімен қабысқанда орыс тілі нұсқасындағы сын есімнің (автоматические) орнына жүріп тұр; таразы - қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Өз бетімен, адамның қатысуынсыз өлшейтін таразы. Техникада қолданылады. |
455 | весы автомобильные | автомобил таразысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
456 | весы бункерные | шанап таразысы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста матаса байланысқан тіркесі (шанап-тың таразысы): бункер – ағылшын тілінен енген көпмағыналы сөз, алайда жалпы ортақ мағынасы төгілетін, жайылып кететін заттарды сыртқа өткізбейтін ыдыс, орын дегенді қамтиды, осыған орай сыртқа ештеңе төгілмейтіндей етіп жасалған ыдыстың қазақ тіліндегі атауы шанап (мұның шанаш, шанақ деген мағыналас нұсқалары нұсқалары бар) балама етіп алынған; таразы – қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Шанаптағы жүкті өлшейтін таразы. Басқа салаға тән емес. |
457 | весы конвейерные | конвейерлі таразы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
458 | весы контрольные | бақылау таразысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
459 | весы крановые | кран таразы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
460 | весы объемные | көлемдік таразы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
461 | весы приборные | аспаптық таразы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
462 | ветви ленты | таспа тармақтары | Зат есім мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста матаса байланысқан тіркесі (таспа-ның тармақтары): таспа – лентаның баламасы бола алады, лентаның «бір материалдың жіңішке ұзын жолағы» [Ожегов, С. 259] деген мағынасы таспаның «Иленген қалың теріден тілінген жіңішке қайыс. Таспа жол. Жіңішке ұзын жол» [ҚӘТС, 14-том, 26-бет] деген түсіндірмесіндегі «ұзын, жіңішке» деген сипаттарға толық сәйкессе, «қайыс» компонентімен ұқсастыру жолымен жанасады; тармақтары – ветвь лексемасының баламаларының бір нұсқасы. | Таспаның жоғарғы я төменгі салалары, аунақ пен шынжыртабанды көліктерге қатысты қолданылады. |
463 | ветвь цепи рабочая | шынжырдың жұмыс тармағы | Калькамен аударылған тіркес, түпнұсқаның функциясын орындай алады. 1-компонент қазақ тілінің нормасына енгендіктен тоқталмаймыз, ал 2-компонентте (жұмыс) ілік септігі жасырын тұрғандықтан орыс тіліндегідей анықтауыш қызметін атқарып тұр, ықшамдық көзделіп осы пішін таңдалған (толықтай берсе, шынжырдың жұмыс істейтін тармағы болар еді). | Бірнеше тармақты шынжырдың жұмыс істеуге арналған тармағы. Техникада қолданылады. |
464 | ветка железнодорожная | теміржол тармақшасы | Теміржол – қазақ тілінің нормасына енген сөз. Ал 2-компонентіне келсек, «ветка» «бұтақ» болып аударылады, ал тармақшаның орысша аудармасы – «ветвь», соған қарамастан тармақша болып аударылуында уәжді екі себеп бар: 1. орыс тілінің түсіндірме сөздігінде «ветка» – ағаштың бұтағы әрі теміржолдың негізгі жолынан бүйірлей шығатын бөлек жол; 2. «бұтақ» сөзінің мағыналық құрамында «тармақ» компоненті бар, қазақша нұсқада ұқсатқыш -ша (тармақша) жұрнағының жалғануы да соы себептен. | Темір жолдың негізгі бағытынан бұрыла шығатын бөлек темір жол. Басқа салаға тән емес. |
465 | ветроуказатель, флюгер | желбағар | Екі сөзге – бір орыс сөзіне, бір шет тілі сөзіне – ортақ балама дұрыс алынған. Калькамен «желкөрсеткіш» аударылмағанын қолдауға болады. Фондық білімі бар маман мен тілтанушының мүдделері үйлескен: бұл аспаптың функциясы – желді бақылау, яғни бағу; таза тілдік тұрғыдан алғанда, бейнелілік аспектісі бар әрі жасалу жолы (желді бағар) қазақ тіліне тән, мысалы: жолбағар, малбағар т.т., оның үстіне тура осы мәнде қазақ түсіндірме сөздігінде көрсетілген (ҚӘТС, 6-том, 281-бет). | Желдің бағыты мен жылдамдығын анықтайтын құрылғы. Географияда қолданылады. |
466 | вещество асфальтовое вяжущее | асфальттық тұтқыр зат | Жарыса байланысқан анықтауышы бар зат есімдік тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қаржылық ашық жүйе, ауылдық ашық мінез т.т. 1-компоненті шет тіл сөзіне қазақ тілінің -тық жұрнағы жалғанып сын есім болып тұр; 2-компонент, тұтқыр сөзі – вяжущее сын есімінің сөздік баламасы, жасалу жолы: тұт (етістік) + -қыр (сын есім), қазақ тілінде сын есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ұшқыр, айтқыр т.т. | Асфальт құрамына қосылатын жабысқан жерінен айрылмайтын зат. Басқа салаға тән емес. |
467 | вещество взрывчатое | жарылғыш зат | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
468 | вещество летучее | ұшпа зат | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш- анықталғыш қатынастағы қабыса байланысқан тіркесінен жасалған термин. Қазіргі тіл ғылымында ұшпа сөзіндегі – -па сияқты жұрнақтар зат есім жасайтын жұрнаққа жатқызылып жүр, алайда, мамандардың көрсетуінше, «-ма/-ме, -па/-пе, -ба/-бе әуел баста жалпы сын атаулары жұрнағы болғанға ұқсайды. Ол сын атауларының қайсыбіреулері кейін келе ... зат атауларына айналған сияқты» [Қазақ грамматикасы, Астана, 2002., Б. 314]. Демек, осы контексте ұшпа сөзінің сындық мағынасы жанданып тұр. | Ұшып кететін жеңіл химиялық зат. Химияда қолданылады. |
469 | вещество токсичное | уытты зат | Уытты сөзі балама етіліп отырған токсичное сөзінің негізі грек сөзі токсиннің аудармасы – у. Сондықтан бұл тіркес улы зат болып аударылғаны жөн. | Улы зат. |
470 | взаимодействие | өзара әсер, өзара әрекет | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
471 | взвешивание вагонов | вагондарды таразылау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
472 | взлет | ұшып көтерілу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
473 | взмывание | шарықтау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
474 | взрез стрелочного перевода | бағыттама бұрмасының қиылуы | Орыс тілінен калькамен аударылған тіркес: бағыттама(ның) – стрелочного; бұрмасының – перевода; взрез – қиылуы. Бұл түпнұсқа бейнелейтін көріністі бұрмалап тұрған жоқ. Бұл сипат дефинициясымен салыстырғанда анық байқалады. Түсіндірме сөздікке сүйенсек, стрелочный сөзінің осы контекстегі мағынасы бағыттағыш сөзі сәйкеседі [ҚӘТС, 2-том, 554-бет]. Перевод сөзінің бұл контекстегі мағынасы аудару сөзіне ғана емес, бұру сөзіне де сәйкес. Взрез сөзінің сөздік баламасы кесілу, тіліну сөздері қиылу сөзімен мағыналас. | Белгіленген бағыт бойынша жүріп келе жатпаған пойыздың дөңгелектерінің бағыттағыштың бағыт ауыстыратын тетігін бұрып жіберу себебінен болатын келеңсіз жағдай. Басқа салаға тән емес. |
475 | взрывание | қопару | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
476 | вибрация | діріл | Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім). | Әлдебір механизм я дененің ықпалынан болатын механикалық тербеліс. Физикада қолданылады. |
477 | вибрация машин | мәшине дірілі | Екі түрлі тілдің сөзінен қазақ тілі синтаксисіне бейімделген будан тіркес: мәшине+нің діріл+і. Мәшине – машина сөзінің қазақ тілі дыбысталымына бейіделген түрі. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім). | Мәшинелердің қозғалыс кезінде я болмаса от алып тұрғанда дірілдеуі. Басқа салаға тән емес. |
478 | вибробалка | діріларқалық | Орыс тіліндегі нұсқасындағы вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары, ал балканың сөздік аудармасы – арқалық. Мұнан көретініміз – діріларқалық сөзінің дәлме-дәл аударма екендігі. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: телекөрермен, қолжуғыш, балабақша. | Дірілге қатысы бар арқалық. Техникада қолданылады. |
479 | вибробункер | дірілшанап | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, бункер – шанап. Вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: телекөрермен, қолжуғыш, балабақша. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім). Бункер – ағылшын тілінен енген көпмағыналы сөз, алайда жалпы ортақ мағынасы төгілетін, жайылып кететін заттарды сыртқа өткізбейтін ыдыс, орын дегенді қамтиды, осыған орай сыртқа ештеңе төгілмейтіндей етіп жасалған ыдыс атауы шанап (мұның шанаш, шанақ деген мағыналас нұсқалары нұсқалары бар) балама етіп алынған. | Дірілдеп тұратын шанап. Техникада қолданылады. |
480 | виброконвейер | дірілконвейер | Будан сөз: діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім); конвейер – ағылшын текті сөз, «сусыма, кесек жүктерді, санаулы нәрселерді жақын араға таситын, үздіксіз жұмыс істейтін мәшине» [ҚӘТС, 8-том, 100-бет] мағынасын білдіреді. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: бейнеконференция, балабақша. | Дірілмен байланысты жұмыс істейтін конвейер. Техникада қолданылады. |
481 | виброметр | дірілөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен берілген, біріккен сөз. Біріккен сөздің «метр» сыңары қызметтік мәніне қарай «өлшеуіш» сөзімен баламаланған. Құралдық мағына беретін -уіш жұрнағы арқылы жасалған өлшеуіш сөзінің жасалу жолы қазақ тілі зат есімдеріне тән, мысалы: елеуіш, дәмдеуіш, қабылдауыш т.т. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар, салыстырыңыз: діріл(-ді) + өлшеуіш – қол(-ды) + жуғыш – бет(-ті) + ашар. | Дірілдің шамасын анықтайтын аспап. Техникада қолданылады. |
482 | вибромолот | дірілдеуік тоқпақ | Мағыналық-функциялық аударма. Осыған орай орыс тіліндегі біріккен сөз қазақ тілі заңдылығымен сөз тіркесі түрінде жеткізілген, сын есім мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі (қандай тоқпақ? – дірілдеуік тоқпақ): дірілдеуік сын есімінің жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім) + -де (етістік) + -уік = сын есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жылауық, қалтырауық т.т.; тоқпақ – молоттың функциялық баламасы, екеуінің де «ұратын» әрекеті түйістіріліп, аударма болуы мүмкін «балға» сөзінен ажыратылып (дифференциалданып) ұсынылған. | Дірілдеп соғатын балға. Техникада қолданылады. |
483 | вибропривод | дірілжетек | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, привод – жетек. Вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: еңбеккүн, балабақша. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім); жетек – «привод» сөзінің мағынасын бере алады (Ожегов, 1988, 477-бет), жасалу жолы: жет (етістік) + -ек = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жүрек, кесек т.т. | Түрлі мәшинелерді діріл арқылы қозғалысқа алып келетін құрылғы. Техникада қолданылады. |
484 | вибросито | дірілді елеуіш | Мағыналық-функциялық аударма. Осы орай орыс тіліндегі біріккен сөз қазақ тілі заңдылығымен сөз тіркесі түрінде жеткізілген. Оны дефинициясынан байқауға болады. | Дірілдеу арқылы елейтін құралы, құрылғы. Техникада қолданылады. |
485 | виброскорость | дірілжылдамдық | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, скорость – жылдамдық. Вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары. Екі сөз анықтауыш - анықталғыш қатынаста бірігіп («ненің жылдамдығы, қандай жылдамдық») бір құбылысты таңбалап тұр. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: балабақша, теміржол. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім), жылдамдық – өте белсенді қолданылатын сөз, түсінікті қажет етпейді. | Дірілдің жылдамдығы, дененің, механизмнің дірілдеп тұрғандағы жылдамдығы. Техникада қолданылады. |
486 | вибротранспортер | дірілтасымалдауыш | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, транспортер – тасымалдауыш. Вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары; транспортер – латын сөзі, түпкі мағынасы «тасу, орнын ауыстырудан» басқа мағынаға ие болып, ағылшын текті сөз конвейер сияқты, «сусыма, кесек жүктерді, санаулы нәрселерді жақын араға таситын, үздіксіз жұмыс істейтін мәшине» [ҚӘТС, 8-том, 100-бет] мағынасын алған. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: балабақша, еңбекақы. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім); тасымалдауыш транспортер сөзінің мағынасын қамтиды, жасалу жолы; тасы (етістік) + -мал (зат есім, бұл әрекеттің қайталанып отыратынын білдіреді) + -да (етістік) + -уыш = зат есім. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай дәстүрі бар: тырнауыш, түйреуіш т.т. | Дірілдеп тұратын конвейер. Техникада қолданылады. |
487 | виброуплотнитель | дірілтығыздауыш | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, уплотнитель – тығыздауыш. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: балабақша, еңбекақы. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім); тығыздауыш – уплотнитель сөзінің дәлме-дәл аудармасы, жасалу жолы; тығыз (сын есім) + -да (етістік) + -уыш = зат есім. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай дәстүрі бар: тырнауыш, түйреуіш т.т. | Діріл ықпалымен тығыздайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
488 | виброустойчивость | дірілорнықтылық | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, устойчивость – орнықтылық. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: ауызбірлік, жаналғыштық т.т.. Діріл – латын текті лексеманың (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім); орнықтылық – устойчивость сөзінің дәлме-дәл аудармасы, жасалу жолы; орын (зат есім) + -нық (зат есім) + -ты (сын есім) +-лық = зат есім. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай дәстүрі бар: ақылдылық, саналылық т.т. | Дірілге шыдамдылық, дірілге қозғала қоймайтын қабілет. Техникада қолданылады. |
489 | виброшум | дірілшу | Орыс тілінен калькамен берілген күрделі сөз: вибро – діріл, шум – шу. Вибро- – дірілге қатысты күрделі сөздің бірінші тұратын құрамдас сыңары. Діріл – латын текті сөздің (vibratio) сөздік баламасы, жасалу жолы: дір (еліктеуіш сөз) + -іл (зат есім). Шу – шум лексемасының сөздік баламасы. Қазақ тілінде сөзді біріктірудің мұндай дәстүрі бар: көзқарас, балабақша т.т. | Діріл қозғалыстан шығатын қатты дыбыс. Техникада қолданылады. |
490 | вид | түр, көрініс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
491 | вид местный | жергілікті көрініс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
492 | вид продукций | өнім түрі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
493 | вид производства | өндіріс түрі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
494 | вид транспортного средства | көлік құралының түрі | Қазақ тілі нормасына енген. | Қазақ тілі нормасына енген. |
495 | виды торможения | тежеу түрлері | Қазақ тілі нормасына енген. | Қазақ тілі нормасына енген. |
496 | вилка | аша | Ұтымды балама, вилка сөздіктерде айыр деп қана аударылған, аша деп алынуының уәжі - шанышқы, шөп үюге арналған еңбек құралы айырмен шатастырмау, аша – түбір сөз, осы контекске байланысты үш мағынасы бар, оларға ортақ белгі - «бір түптен екі я онан көп тармаққа айырыла шыққан» [ҚӘТС, 2-том, 256-бет]. | Бір түптен екі я онан көп тармаққа айырыла, ашалана шығатын тетік. Техникада қолданылады. |
497 | вилка тормозная | тежеуіш ашасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы матаса байланысқан тіркесі: тежеуіш – тормоз сөзінің баламасы ретінде қазақ тілі нормасына енген сөз; вилканың аша деп алынуының уәжі - шанышқы, шөп үюге арналған еңбек құралы айырмен шатастырмау, аша – түбір сөз, осы контекске байланысты үш мағынасы бар, оларға ортақ белгі - «бір түптен екі я онан көп тармаққа айырыла шыққан» [ҚӘТС, 2-том, 256-бет]. Бұл қазақ тіліндегі дәстүрлі тіркес, мысалы: үйдің есігі, қораның шатыры т.т.. | Тежеуші құрылғының аша тәріздес бөлшегі. Техникада қолданылады. |
498 | вимперг | маңдайөрнек | Вимперг – немістің желден қорғаныш деген мағынадағы сөзі, есік я терезе жақтауының қарсы бетінің жоғары жағындағы сүйір ұшы, готикалық стилдегі сәулеттің әшекейленген өрнекті белгісі. Осы себептен, «қарсы беттің жоғары жағындағы әшекейге» байланысты болғандықтан, жаңа біріккен сөз жасалған: маңдай+өрнек. Бұл – вимпергтің осы контектсгі мағынасын бере алады. Қазақ тілінде мекендік, орындық мағына беретін (маңдай алдындағы өрнек) біріккен сөз жасаудың мұндай тәсілі бар, мысалы: таусағыз, елтаңба, баспасөз, шашбау, жанқалта т.т. | Қас беттегі сүйір ұшты өрнек, жапсырма. Құрылыста, сәулетте қолданылады. |
499 | винт | бұранда | Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. Винттің «ебелек» деген баламасы ескерілмеген. | Сыртын айналдыра кесе ойып жүргізілген спираль ізі бар темір кесінді. Техникада қолданылады. |
500 | винт зажимный | қыспа бұранда | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: құрма қармақ, қатырма қағаз т.т. Қыспа сөзінің жасалу жолы: қыс (етістік) + -па = сын есім (қысып тұратын деген мағынада). Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Белгілі бір тетікті қысып ұстап тұруға арналған бұранда. Техникада қолданылады. |
501 | винт исправительный | түзеткіш бұранда | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, сын есім (түзе+т+кіш) мен зат есімнің (бұра+н+да) анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қосқыш тетік, қысқыш тістеуік т.т. Түзеткіш сын есімінің жасалу жолы: түзе (етістік) + -т (етіс) + -кіш = сын есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай дәстүрі бар: көнгіш, шектегіш, кескіш. Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Қисайған, ауытқыған тетіктерді түзетуге қолданылатын бұранда. Техникада қолданылады. |
502 | винт нажимной | басушы бұранда | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, есімше мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қабылдаушы адам, бақылаушы мекеме т.т. Сөзбе-сөз түрде «басқыш» деп аудармау себебі – басқыш сөзінің «саты» деген сөзбен мағыналастығы бар, «басқыш бұранда» деп аударса, екіұштылыққа ұрындырар еді. | Бір тетікті басып тұруға арналған бұранда. Техникада қолданылады. |
503 | винт регулировочный | реттегіш бұранда | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: күшейткіш құрал, қыздырғыш май т.т. Ретттегіш – регулировочныйдың баламасы бола алады: екі сөздің мағынасы «бір ретке, ырғаққа бағындыру» деген сипатпен түйіседі. Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Белгілі бір механизмнің қимылдарын, өлшемдерін үйлестіріп теңшеуге арналған бұранда. Техникада қолданылады. |
504 | винт самонарезаюший | өзі оятын бұранда | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Тіркестің бағыныңқы сыңары «самонарезающий» сөзі үйірлі анықтауыш етіліп (өзі оятын) мағынасы дәл берілген. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: өзі кесетін пышақ, өзі жүретін мәшине т.т. Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Бұрау арқылы бунам (резьба) салуға болатын, өзі тесетін бұранда. Техникада қолданылады. |
506 | винт соосный | өстес бұранда | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: бағыныңқы сыңары (өс) транскиптіленіп оған орыс тіліндегі ортақтық мағына беретін со- приставкасымен мағыналас ортақтық мағынасы бар -тес жұрнағы жалғанып, сын есім жасалған; бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Біліктері ортақ бұранда. Техникада қолданылады. |
507 | винт стопорный | тоқтатқы бұрандасы | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркес (тоқтатқының бұрандасы): 1-сыңары стоп сөзімен негіздес. Орыстың стоп сөзінің бұйрықты да, хабарлық та модальдік мәндері бар, бұларды біріктіріп тұратын мағына – тоқтату. Терминдік атау зат есім болатындықтан қазақы нұсқасында тіл әлеуетін пайдаланып [тоқта (етістік) + -т (өзгелік етіс) + -қы (есім туғызатын жұрнақ)] жаңа сөз жасаған; бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген. | Механизмнің қозғалысын тоқтататын құрылғының бұрандасы. Техникада қолданылады. |
508 | винт стяжной | тұтастырғыш бұранда | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан сөз тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: тотықтандырғыш зат, байланыстырғыш желі т.т. Тұтастырғыш компоненті «стяжной» сөзіне негіз болған «стянуть» сөзінің «ұштарды біріктіріп, тұтастыру» мағынасына орай аударылған, жасалу жолы: тұтас (сын есім) + -тыр (етіс) + -ғыш (сын есім); бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы а-ға спонтанды түрде өзгерген.. | Тетіктердің екі ұшын қосып біріктіретін бұранда. Техникада қолданылады. |
509 | винт толкающий | итерме бұранда | Орыс тілінен калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркес, 1-компонентінің жасалу жолы: итер (етістік) + -ме (сын есім); бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда = зат есім. Қазіргі тіл ғылымында итерме сөзіндегі – -ме сияқты жұрнақтар зат есім жасайтын жұрнаққа жатқызылып жүр, алайда, мамандардың көрсетуінше, «-ма/-ме, -па/-пе, -ба/-бе әуел баста жалпы сын атаулары жұрнағы болғанға ұқсайды. Ол сын атауларының қайсыбіреулері кейін келе ... зат атауларына айналған сияқты» [Қазақ грамматикасы, Астана, 2002., Б. 314]. Демек, осы контексте итерме сөзінің сындық мағынасы жанданып тұр. | Бір тетікті4 орнын ары қарай ауыстыру үшін бұралатын бұранда. Техникада қолданылады. |
510 | винт тянущий | тартпа бұранда | Орыс тілінен калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркес, 1-компонентінің жасалу жолы: тарт (етістік) + -па (сын есім); бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім). Қазіргі тіл ғылымында тартпа сөзіндегі – -па сияқты жұрнақтар зат есім жасайтын жұрнаққа жатқызылып жүр, алайда, мамандардың көрсетуінше, «-ма/-ме, -па/-пе, -ба/-бе әуел баста жалпы сын атаулары жұрнағы болғанға ұқсайды. Ол сын атауларының қайсыбіреулері кейін келе ... зат атауларына айналған сияқты» [Қазақ грамматикасы, Астана, 2002., Б. 314]. Демек, осы контексте тартпа сөзінің сындық мағынасы жанданып тұр. | Белгілі бір тетікті бері қарай тартып алу үшін бұралатын бұранда. Техникада қолданылады. |
511 | винт упорный | тірек бұранда | Орыс тілі сөз тіркесіндегі упорный сын есім анықтауышы қазақ тіліне зат есімдік анықтауыш тірек сөзімен берілген, бірақ бұл трансформация қазақ тіліндегі анықтауыштық қатынасқа нұқсан келтірмейді, қазақ тілінде зат есім мен зат есім анықтауыштық қатынаста тіркесе береді (қандай бұранда? – тірек бұрама). Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: ағаш қасық, қалта сағат т.т. | Белгілі бір тетікке тірек болып тұратын бұранда. |
512 | винт установочный | қондырғыш бұрандасы | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: күшейткіш құрал, қыздырғыш май т.т. Қондырғыш – установочныйдың сөздік баламасы, салыстырыңыз: установить – қондыру, қою, установочный – қондырғыш. | Белгілі бір тетікті келесі бір тетікке орнатуға пайдаланылатын бұранда. Техникада қолданылады. |
513 | винт фиксирующий | табандатқыш бұранда | Компоненттері орыс тілінен мағыналық-функциялық тұрғыдан аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: күшейткіш құрал, қыздырғыш май т.т. 1-компоненті фиксирующий сөзі сөздікте «тіркейтін» деген сөзбен аударылса да, қазақ тіліне ауыспалы мағынамен «табандатқыш» сөзімен берілген, шындығында, табандау сөзінің «орнынан қозғалтпау, жылжытпау» деген де мағынасы бар [ҚТӘС, 13-том, 587-бет]. | Белгілі бір тетікті орнынан қозғалтпайтын бұранда. Техникада қолданылады. |
514 | виток | орам | Орам – витоктың сөздік баламасы, жасалу жолы: ора (етістік) + -м (зат есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі кеңінен қолданылады, мысалы: тарам, сөзжасам т.т. | Шеңбер я спираль жолымен қозғалатын бір айналым. Жалпы мәнді сөз. |
515 | виток резьбы | буна орамы | Анықтауыш – анықталғыш қатынастағы матаса байланысқан (бунаның орамы) сөз тіркесі: 1-компоненті буна – резьба сөзіне балама ретінде ұсынылған жаңа сөз, жасалу жолы: бу (етістік) + -ын (зат есім) + -а (етістік). Демек, зат есім болар уәжі жоқ, сондықтан бунам деп өзгерткен жөн. | Бунамның (осылай болғаны дұрыс) бір айналымы. Техникада қолданылады. |
516 | вихрь пыльный | шаңқұйын | Түпнұсқадағы сөз тіркесі біріккен сөз ретінде берілген: шаң+құйын. Қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қылтамақ (ауру аты), айыппұл т.т. | Шаңның үйіріліп жоғары қарай ұйытқуы. Географияда қолданылады. |
517 | вихрь снежный | қарқұйын | Түпнұсқадағы сөз тіркесі біріккен сөз ретінде берілген: қар+құйын. Қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: қылтамақ (ауру аты), айыппұл т.т. | Қардың үйіріліп жоғары қарай ұйытқуы. Географияда қолданылады. |
518 | вкладыш | ішпек | Ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған. Қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Механизмнің айналмалы не теңселмелі бөлігіндегі біліктің тірегі. Техникада қолданылады. |
519 | вкладыш баббитовый | баббит ішпек | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: баббит + ішпек. Баббит – Америка өнертапқышы И. Баббиттің есімімен қойылған, үйкеліске шыдамды, қорғасын я қалайы қосылған металл қорытпаның атауы; ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған. Ішпек – қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. Қазақ тілінде тіркесімнің мұндай үлгісі бар, мысалы: темір қабық, қалайы қасық т.т. | Баббит материалынан жасалған ішпек. Техникада қолданылады. |
520 | вкладыш биметаллический | қосметалды ішпек | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: қосметалды компоненті орыс тілінен калькалау жолымен аударылған: би = қос, металлический = металды; ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған, қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Екі түрлі металл қорытпасынан жасалған ішпек. Техникада қолданылады. |
521 | вкладыш двухболтовый | қоcбұранды ішпек | Орыс тілінен калькаланған тіркес: қос+бұран-ды = двух+болт-овый; ішпек = вкладыш. Қосбұранды – орыс тіліне еліктеп жасанды түрде біріктірілген сын есім сөз, сондықтан екі сын есімнің (сапалық және қатыстық) бұлайша біріктірілуінің үлгісі ұшыраспады. Ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған, қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Екі бұраны болатын ішпек. Техникада қолданылады. |
522 | вкладыш неразъемный | ажырамайтын ішпек | Орыс тіліндегі тіркестің сөздік баламасы, есімше мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы қабыса байланысқан тіркесі: ажырамайтын – есімше анықтауыш, жасалу жолы: ажыра (етістік) + -ма (орыс тіліндегі не- сияқты болымсыз мәнді жұрнақ) + -йтын (есімше); ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған. Қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Біліктен я өстен алынбайтын ішпек. Техникада қолданылады. |
523 | вкладыш подшипника | мойынтірек ішпегі | Меншіктік анықтауыштық қатынаста матаса байланысқан тіркес: мойын+тірек+(тің) – ішпег+і: мойынтірек – подшипниктің сөзбе-сөз аудармасы емес, функциялық сипатына балама етілген сөз, өйткені подшипник – мойын тәріздес тұстарға сүйеніш етіліп қойылатын сайман. Мұндай сөзжасам қазақ тілі дәстүрінде бар, мысалы: еңбеккүн, қоларба, қолбала, қолсағат т.т.; ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған. Қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Мойынтірек пен біліктің я мойынтірек пен өстің арасына салатын ішпек. Техникада қолданылады. |
524 | вкладыши буксовые | буксалық ішпек | Сын есім мен зат есімнің анықтауыштық тіркесі (қандай нәрсе? – буксалық ішпек), будан тіркес: букса(+лық) – неміс сөзі, локомотивтің я вагонның өстерінің мойынтірегінің шойыннан я болаттан құйылған қорабының атауы; ішпек – вкладыш сөзінің әрі дәлме-дәл, әрі мағыналық-функциялық аудармасы: ішпектің түпкі мағынасы – «тоқымның астына салынатын жұмсақ киіз», осы функциясына қарай басқа мағыналар да жамалған. Қысқарған сөз: әуелгі тарихи толық түрі – іш (зат есім) + -те (етістік) + -мек (есім жасайтын жұрнақ), ықшамдалу барысында -те жұрнағы түсіп қалған да, соған орай -мек жұрнағы ілгерінді ықпал заңымен -пек дыбыстық нұсқасына ауысқан. | Локомотивтің я вагонның өстерінің мойынтірегінің шойыннан я болаттан құйылған қорабының ішпегі. Техникада қолданылады. |
525 | вклейка | жабысқы | Вклейка сөзінің мағынасындағы «іштестіре жабыстырылған парақ» деген сипат көзделіп құралдық мағына беретін зат есімнің -қы жұрнағы жалғану арқылы жаңа атау жасалған. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: үс+кі, бұр+ғы, сыпырт+қы т.т. | Желімдеп жабыстырған бір нәрсе, парақша. Жалпы мағыналы сөз, бірақ транспорт саласында жиі қолданылады. |
526 | включение | қосу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
527 | включение ошибочное | жаңсақ қосу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
528 | влагомер | ылғалөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: ылғал = влаго, мер = өлшеуіш. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (ылғал+ды өлшеуіш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Кеңістіктегі ылғалдың мөлшерін анықтайтын аспап, құрылғы. Техникада қолданылады. |
529 | влагоотделитель | ылғалбөлгіш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: ылғал = влаго, отделитель = бөлгіш. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (ылғал+ды бөлгіш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Белгілі бір құрамның бойындағы су, дымқылдықтарды бөліп тастай алатын құрылғы. Техникада қолданылады. |
530 | влагопроводность | ылғалөткізгіштік | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: ылғал = влаго, проводность = өткізгіштік. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (ылғал+ды өткізгіштік). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Қандай да бір материалдың бойына дымқыл дарыта алатын мүмкіндігі. Физика, химия, техникада қолданылады. |
531 | влажность | ылғалдық | Орыс тіліндегі нұсқаның сөздік баламасы, жасалу жолы: ылғал (зат есім мен сын есімнің синкреті) + -дық (зат есім). | Заттар құрамында судың болуы. |
532 | влажность воздуха | ауа ылғалдығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
533 | влажность грунта естественная | топырақтың табиғи ылғалдығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: |
534 | влажность избыточная | шамадан тыс ылғалдық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
535 | влияние | ықпал | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
536 | вместимость автомобиля | автомобил сыйымдылығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
537 | вместимость поездов | пойыз сыйымдылығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
538 | вогнутость | ойыстық | Жаңа сөзжасам: ой (зат есім) + -ыс (зат есім) + -тық (зат есім), түбірі ой – қыр, дөң, томпақ сөздерінің антонимі, ойыс – ойпаң жер деген мағынада, бұл жерде -ыс реңктік мән береді, яғни «ой жер, бірақ терең емес» деген мәнде қолданылады, сонда ойыстық «терең емес ойға» қатысты кеңістіктердің атауы болып шығады. | Бір заттың ішіне қарай доға пішінде ойылып майысуы |
539 | вода гигроскопическая | гигроскоптық су | Будан тіркес: гигроскоптық біріккен сөзінің құрамы гигро (гректің «дымқыл» деген мағынаны білдіретін сөзі) және скоп (гректің «қараймын» деген мағынадағы сөзі). Осы контексте бірігіп жасайтын мағынасы – «ауадан су сорып ала алатын мүмкіндік»; су түсіндірмені қажет етпейді. | Ауадан сорып алынған су. Географияда, метеорологияда қолданылады. |
540 | вода гравитационная | гравитациялық су | Будан тіркес: гравитация(лық) – латынның тартылыс күшін бейнелейтін сөзі; су түсіндірмені қажет етпейді | Тартылыс күшімен байланысты болатын су. Географияда, геологияда қолданылады. |
541 | вода грунтовая | ыза су | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
542 | вода кристаллизационная | кристалданған су | Орыс тілінен транскриптіленген будан тіркес: кристалл – гректің «бөлшектері белгілі бір қайталанып отыратын ретпен кристалл тор түзетін дене» [СИС, 1987, С. 262] мағынасын беретін сөзі, етістіктің есімше түріне айналдырылып анықтауыш қызметі берілген; су түсіндірмені қажет етпейді. | Бөлшектерін (атомдарын, иондарын) белгілі бір ретпен қайталанып отырып кристалл торша түзетіндей етіп өңделген су. Физика, химия, медицина, техникада қолданылады. |
543 | вода парообразная | буланған су | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
544 | вода подземная | жерасты суы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
545 | водило | жетектегіш | Орыс тіліндегі водить сөзімен түбірлес зат есімнің (води+ло) баламасы: водить – жетектеу; води+ло – жетектегіш. Қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай тәсілі бар, мысалы: анықта+ғыш, кер+гіш т.т. | Жетекке алушы құрал, құрылғы. Техникада қолданылады. |
546 | водитель | жүргізуші | Қазақ тілі нормасына енген. | Қазақ тілі нормасына енген. |
547 | водоем | суқойма | Мағыналық-функциялық аударма, өйткені «су тұратын, суды қоятын» жер деген мағына береді. Қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі бар, мысалы: қолжуғыш, жолтоспа т.с.с. | Жер бетіндегі табиғи (көл) және жасанды (бөгет, әуіт) ойыстарға ағынсыз немесе баяу ағыспен жиналатын су көздері. |
548 | водозабор, пруд | тоған | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
549 | водокачка | сутартқыш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: су = водо, тартқыш = качка. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (су+ды тартқыш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: май(-ды) + шайқағыш, қол(-ды)+жуғыш т.т. | Су соруға арналған сорғысы бар құрылыс. Техникада қолданылады. |
550 | водоотлив | сутөкпе | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: су = водо, төкпе = отлив. Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қарынбөртпе (тағам), аткерме (ат байлайтын құрылғы) т.т. | Суды ағызып тастайтын жер. Географияда, экологияда қолданылады. |
551 | водопоглощаемость | сусіңіргіштік | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: водо = су, сіңіргіштік = поглащаемость. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (су+ды сіңіргіштік). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Бір заттың бойына суды алу қабілеті. Физика, химия, экологияда қолданылады. |
552 | водопровод | суқұбыр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
553 | водопроницаемость | суөткізгіштік | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: водо = су, өткізгіштік = проницаемость. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (су+ды өткізгіштік). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Бір заттың өз бойынан суды өткізе алатын қабілеті. Физика, химия, экологияда қолданылады. |
554 | водораздел | суайырық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
555 | водосборник | сужинағыш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: водо = су, жинағыш = сборник. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (су+ды жинағыш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Суды жинайтын құрылғы, қондырғы. Техникада қолданылады. |
556 | водосброс | суқашыртқы | Қазақ тілінің жергілікті мәні бар, оңтүстік өңір диқандарының арасында ертеден қолданылып келе жатқан сөз функциялық мәніне қарай жаңа мағынаға ие болған. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (су+ды қашырту). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Артық суды ағызып жіберуге арналған гидротехникалық құрылғы. Техникада, экологияда қолданылады. |
557 | водослив | суағытқы | Орыс тіліндегі сөздің құрамдық ерекшелігі сақталып, мағыналық аударма жасалған: водо – су, слив – ағытқы (жіберу, төгу дегендермен мәндес). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қолбұрғы, жолтоспа т.т. | Гидротехникалық құрылыстың су ағынын қалқалайтын бөлігі, сол арқылы суды бір деңгейден келесі деңгейге ағызады. Гидрологияда қолданылады. |
558 | водосток | суағар | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
559 | водоупор | сутірек | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: водо = су, упор = тірек. Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қол+қап, түп+нұсқа т.т. | Суға тірек болатын, оның ұшып я ағып кетуден сақтайтын құм, мұз, тұз т.с.с. қатты материалдар. Гидрологияда қолданылады. |
560 | водохранилище | бөген | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
561 | вождение | жүргізу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
562 | вождение поездов | пойыз жүргізу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
563 | воздействие | әсер ету | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
564 | воздействие техническое | техникалық әсер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
565 | воздух сжатый | сығылған ауа | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
566 | воздуховод | ауаөткізгі | Орыс тіліндегі сөздің функциясына қарай аударылған: «вод» сөзі сөздік бойынша «жүргізу» болып аударылады, ал бұл контексте нысан болып тұрылған құрылғының қызметі ауа өткізу болғандықтан, вод сөзі өткізгі болып дұрыс аударылған. Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: сусүзгі, қолбұрғы т.т. | Ауа өткізетін құрылғы. Техникада қолданылады. |
567 | воздухозаборник | ауатартқы | Орыс тіліндегі құрылымды сақтай отырып мағыналық-функциялық аударма жасалған. «Воздухозаборниктің» жұмысы – ауаны тартып жинау болғандықтан заборникке сөздік балама емес, функциялық балама (тартқы) алынған. | Мәшине құрастырмасының айналадағы ауаны тартып жинап алып ішкі түрлі жүйелерге, агрегаттар мен тораптарға қолдану үшін жеткізетін, жылу тасығыш ретінде, отынды тотықтырғыш ретінде қолдануға арналған элементі. |
568 | воздухоподогреватель | ауажылытқыш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: воздухо = ауа, подогреватель= жылытқыш. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (ауа+ны жылытқыш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қолжуғыш, атқосшы т.т. | Кеткен газдың жылуы есебінен отынның жану тиімділігін арттыру мақсатында жанғыш агрегаттың ошағына баратын ауаны жылытуға арналған құрылғы. Техникада қолданылады. |
569 | воздухопровод | ауақұбыр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
570 | возмущение | ұйытқу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
571 | возмущение линейное | сызықты ұйытқу, желілік ұйытқу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
572 | возмущение магнитное | магниттік ұйытқу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
573 | возрождение | қайта өрлеу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
574 | войлок | киіз | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
575 | вокзал | вокзал | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
576 | вокзал береговой | жағалық вокзал | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген |
577 | вокзал железнодорожный | теміржол вокзалы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
578 | вокзал комбинированный | құрама вокзал | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: құрама сөзі комбинированный сөзінің түп мағынасын ескеріліп балама етілген, бұл сөз – латынның «белгілі бір ретпен қосу, біріктіру» деген мағына беретін сөзі, сондықтан толыққанды аударма болып саналады. Қазақ тілінде сөз тікесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: жанама үй, құрама топ т.т. | Екі ғимараты бір-бірімен жалғастырылған вокзал. Басқа салаға тән емес. |
579 | волна акустическая | акустикалық толқын | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
580 | волна зеленая | жасыл толқын | Калькамен аударылған: зеленая – жасыл, волна – толқын. Көлік саласы контексіндегі мағынасы басқа, оны түсіндірмеден (анықтамадан) байқауға болады. | Қала жолдарында көлік құралдарының қауіпсіз қозғалысын бағдаршаммен реттеуді қамдайтын автоматты жүйе. |
581 | волна морская | теңіз толқыны | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
582 | волнистость | толқындылық | Сөздік балама, толық аударма, салыстырыңыз: волна – толқын, волнистый – толқынды, волнистость – толқындылық. | Толқын пішіндестік. Жалпы мағыналы сөз, алайда су жолы саласына байланысты жиі қолданылып, толқынның барлығын білдіретін терминдік мағынаға ие болады. Басқа салаға тән емес. |
583 | волнолом | толқынтосқы | Жаңа сөзжасам, «толқынды тосып алатын нәрсе» деген мағына береді. Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қолбұрғы, ойтүрткі т.т. | Толқынды жағадағы кемелерге жібермей бөгеп тұратын қоршау, дуал қабырға. Басқа салаға тән емес. |
584 | волнорез | толқынкескі | Толқынтосқымен бірдей. | Толқынды жағадағы кемелерге жібермей бөгеп тұратын қоршау. Басқа салаға тән емес. |
585 | волокно | талшық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
586 | волокно асбестовое | асбест талшық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
587 | вольтметр | вольтметр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
588 | вольфрам | вольфрам | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
589 | вооруженность техническая | техникалық жарақтылық | Орыс тілінен калькалап аударылған: техникалық – техническая, жарақтылық – вооруженность, сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: әдістемелік оқулық, философиялық саналылық т.т. Түпнұсқа мағынасын қамти алады. | Техникамен қамтамасыз етілгендік. Техникада қолданылады. |
590 | воронка | шұқанақ, құйғы | Орыс тілі сөзінің мағыналық құрамынан екі мағына берілген: шұқанақтың жасалу жолы: шұқ (шұқыр сөзіне түбір болған синкретті көне сөз) + -анақ (реңк мәнді жұрнақ) [ҚГ, 2002, 321-бет]. Бұл сөз воронкаға бейне ұқсастығы бойынша балама етілсе, құйғы воронканың құюға пайдаланылатын құралдық қызметі ескеріліп балама етілген. Осылайша, термин ретінде "воронка" бифуркацияланып (қос тараптанып) қолданылады. Воронканың бұлардан басқа белгілі екі мағынасын көрсете кету артық болмайды: жердің шұңқыр бедері; ұшудың фигурасы. | 1. терең емес шұңқыр; 2. Сұйықтық құюға ыңғайлы етілген құрал; 3. Ұшу айшығы. Географияда, техникада қолданылады. |
591 | воронка дренажная | сорғытқыш шұқанақ | Орыс тілінен дәлме-дәл аударылған, сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес (сорғытқыш шұқанақ). Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: кергіш құрал, желдеткіш терезе т.т. Сорғытқыш ағылшын және француз тілдерінен алынған, «құрғатуға қатысты» деген мағына беретін сөздің мағыналық баламасы, өйткені сорғыту мен құрғату мәндес әркеттер. Шұқанақ воронка сөзінің бір мағынасын береді, шұқанақтың жасалу жолы: шұқ (шұқыр сөзіне түбір болған синкретті көне сөз) + -анақ (реңк мәнді жұрнақ) [ҚГ, 2002, 321-бет]. Бұл сөз воронкаға бейне ұқсастығы бойынша балама етілген. | Топырақты я басқа бір затты дымқылдан, судан құрғатуға арналған шұқанақ құрылғы. Физика, химия, экологияда. техникада қолданылады. |
592 | ворот | шығыр | «Вороттың» мағыналық-функциялық аудармасы. Екі тілдегі сөзде де «жүкті жоғары көтеру» функциялық мағынасы бар. | Жүкті жоғары көтеруге арналған құрылғы. Техникада қолданылады. |
593 | вороток | айналтұтқа | Мұны қолбұрақ десе тиімді болар еді, себебін дефинициядан байқауға болады. | Слесірлердің кескіш аспаптарынвң кей түрін қысып ұстауға я айналдыруға арналған қол құралы. Техникада қолданылады. |
594 | ворошение | қопсыту | «Ворошить» лексемасының сөздік баламасы. | Басылып қалған топырақты көтеріп босату. Ауыл шаруашылығында қолданылады. |
595 | воспламенение | тұтану | «Воспламенение» лексемасының сөздік баламасы. | Жану, от алу. Жалпы мәнді сөз, бірақ техника саласында іштен жану қоғалтқыштарына байланысты жиі қолданылатын ерекшелігі бар. |
596 | воспламеняемость топлива | отынның тұтанғыштығы | Орыс тілінен дәлме-дәл аударма, нормаға сай матаса байланысқан тіркес. | Отынның тез жануға бейімділігі. Техникада қолданылады. |
597 | воспроизведение | жаңғырту | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
598 | восстановление дорог | жолды қалпына келтіру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
599 | восстановление железных дорог | теміржолды қалпына келтіру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
600 | восстановление скреплений | бекітпелерді қалпына келтіру | Мағыналық әрі дәлме-дәл аударылған, қазақ тілінің заңдылығы бойынша құрылған, толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан тіркес: 1-компоненті – калькамен аударылған сөзбе-сөз балама (орыстың крепить сөзінің бекіту мағынасы пайдаланылған); 2-компонент орыс тіліндегі сөздің мағынасын толық беру үшін күрделі сөз, яғни тіркестік сөзжасам, пайдаланылған, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі бар, мысалы: мәмілеге келу, ұйқыға кету т.т. | Босаған бекітпелерді қайта бұрау, қайта қатайту. Техникада қолданылады. |
601 | впрыск, обрызгивание | бүрку | Орыс тіліндегі лексемалардың сөздік баламасы, жасалу жолы: бүркі (етістік) + -у (қимыл есімі). | Сұйықтықты шашу, себу. Жалпы мағыналы сөз, бірақ техникаға байланысты арнайы қолданылады. |
602 | впуск | жіберу, кіргізу | Впуск лексемасының сөздік баламалары. | Ішке жіберілген, енгізілген нәрсе. Жалпы мағыналы сөз, бірақ техникаға байланысты арнайы қолданылады. |
603 | вращение | айналыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
604 | врезка | ойма, сұқпа | Врезка лексемасының сөздік баламалары. | Кесіп ішке қарай кіргізілген, сұғылған нәрсе. Жалпы мағыналы сөз, бірақ техникаға байланысты арнайы қолданылады. |
605 | время выдержки | тағат уақыт | Термин болуға лайық жаңа тіркес: время – уақыт баламалары белгілі; выдержканың – сөздіктердегі баламалары – табандылық, шыдам, төзім, бірақ мағыналас бола тұра «тағат» ескерілмеген. Тіркес ретіндегі ерекшеліктері: зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі, тіркес ретінде аударылғанда құрылым сақталмаған, меншіктік анықтауыш мағынасы сапалық анықтауышқа ауыстырылған; уақыт сөзімен «выдержка»-ның сөздік баламаларын алмай, тағат сөзінің алынуы уақыт сөзінің валенттілік қасиетіне байланысты, басқаша айтқанда, уақыт сөзіне синонимдік қатардағы тағат сөзі лайық келеді. | Белгілі бір уақытта бір жағдайда, қалыпта ұстап тұратын мерзім. Жалпы мағыналы сөз тіркесі, бірақ тасымалға, техникаға байланысты арнайы қолданылады. |
606 | время вылета | ұшып шығу уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
607 | время движения и отдыха | қозғалыс және демалыс уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
608 | время движения поездов | пойыздың жүру уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
609 | время заданное | берілген уақыт | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
610 | время задержки | кідіру уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
611 | время замедления | баяулау уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
612 | время межсменное | ауысымаралық уақыт | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
613 | время обработки | өңдеу уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
614 | время обслуживания | қызмет көрсету уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
615 | время ожидания | күту уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
616 | время оперативное | оперативтік уақыт | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
617 | время опоздания | кешігу уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
618 | время основное | негізгі уақыт | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
619 | время остановки | тоқтау уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
620 | время отправки | жөнелту уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
621 | время полетное | ұшу уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
622 | время посадки | қону уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
623 | время пробега | жүріс уақыты | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесінің мұндай үлгісі бар, мысалы: жеңіс кезеңі, қозғалыс мерзімі. Жүріс – пробег сөзінің осы контекстегі баламасы, сөздің бастапқы мағынасы «жүгірумен» байланысты болғанмен, сөз көліктің жүрісі туралы болып тұр. | Көліктің белгілі бір қашықтықты жүріп өткен уақыты, көлік құралының жүріс үстінде болатын уақыты. Басқа салаға тән емес. |
624 | время простоя | қаңтарылу уақыты | Қаңтарылу –простой сөзіне дәл табылған балама, мағыналық әлеуеті жандандырылған. Қаңтарылу сөзінің бастапқы мағынасы «атты жүрмейтіндей, оттамайтындай етіп байлап қою» болатын, осындағы семантикалық сипаттар (жүрмейтін, қозғалмайтын, тұратын) сипаттар тірек болып, кейін ауыспалы мағыналар пайда болып, адамға, қозғалатын басқа да заттарға байланысты қолданылатын болды. Орыс тіліндегі «простой» сөзінің «тұруға, тоқтауға мәжбүр болу» мағынасын қаңтарылу сөзі толық жабады. Қаңтарылудың жасалу жолы: қаңтар (етістік) + -ыл (етіс) + -у = қимыл есімі; уақыт сөзі түсіндірмені қажет етпейді. | Тұруға, тоқтауға мәжбүр болатын уақыт. Басқа салаға тән емес. |
625 | время разгона | екпіндеу уақыты | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (ненің уақыты) матаса байланысқан тіркесі. Ықшамдық үшін 1-компонентінің ілік септігі түсіп қалған (екпіндеудің уақыты), «екпіндейтін мерзім, екпін алатын уақыт» тіркестерімен синонимдес. | Көлік құралының (негізінен, темір жолда, әуеде) жылдамдығын арттырып алатын мерзімі. Басқа салаға тән емес. |
626 | время сообщения | қатынас уақыты | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (ненің уақыты) матаса байланысқан тіркесі. Ықшамдық үшін 1-компонентінің ілік септігі түсіп қалған (қатынастың уақыты), екі аралыққа қатысатын уақыт деген тіркеспен мәндес. Бұл жерде сөз хабарлама емес қатысу туралы болғандықтан, сол мағынаға сай келетін қатынас сөзі алынған. Бұл қазақ тілінің нормасына берік енген сөз уақыты сөзін анықтап тұр. | Қатынасатын, жол жүретін, байланысатын уақыт. Басқа салаға тән емес. |
627 | время стоянки | тұру уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
628 | время стоянки поездов | пойыздың тұру уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
629 | время суток | тәулік уақыты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
630 | время торможения | тежеу уақыты | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: тоқтау мерзімі, қарау уақыты т.т. | Көліктің жүрісін, екпінін тежегеннен тоқтатқанға шейінгі уақыт. Техникада қолданылады. |
631 | время холостого хода | бос жүріс уақыты | Орыс тілінен калькамен аударылған тіркес: бос – холостого; жүріс (-тің) – хода; уақыты – время. | Механизмнің жүктемесіз, ешқандай жұмыс атқармай істеп тұрған уақыты. Техникада қолданылады. |
632 | вруб | үңгіме | Ішіне қарай кесу, шабу, керту деген мағына беретін «врубить» етістігіне негіз болған вруб сөзіне үңгіме мағыналық-функциялық балама етіліп алынған, олай дейтініміз – вруб негізді сөздерге сөздіктерде үңгіме баламасы байланыстырылмаған. Фондық ақпарат бойынша, вруб үңгіп жасалатын қуысты бейнелейді. Сондықтан үңгіме орынды аударма болып есептеледі. Қазақ тілінде –ма/-ме жұрнағымен зат есім жасау ең бір өнімді тәсіл екені белгілі. | Тау жыныстарындағы үлкен жақпар тастарды бөліп алу үшін аралықты сыналап кертіп жасалатын қуыс. Геологияда қолданылады. |
633 | всасывание | сору | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
634 | вспучивание; раздутость | ісіну | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
635 | встряхиватель | сілкігіш | Сөзбе-сөз аударма. Жасалу жолы: сілкі (етістік) + -гіш (құралдық мағына беретін зат есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі қолданылады, мысалы: өшіргіш, өткізгіш т.т. | Сілкілейтін құрылғы. Техникада қолданылады. |
636 | втулка | төлке | Қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Біліктің салмақ түсер тұсындағы үйкелісті азайтуға арналған металл түтік, тығын. Техникада қолданылады. |
637 | втулка бронзовая | қола төлке | Қола – бронзовая сөзінің дәлме-дәл аудармасы, төлке – қазақ тіліне бейімделіп транскриптіленген сөз. Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: алтын сағат, темір есік т.т. | Қоладан жасалған төлке. Техникада қолданылады. |
638 | втулка колеса | дөңгелек төлкесі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі (дөңгелек (-тің) төлкесі). Мұндай тіркесім қазақ тіліне кең тараған. Төлке (-сі) – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Дөңгелектің білігінің салмақ түсер тұсына салынатын төлке. Техникада қолданылады. |
639 | втулка муфты | муфта төлкесі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан шет тілі сөздерінің қазақша тіркесі (муфта (-ның) төлкесі): муфта – неміс тілінен енген сөз, мәшине мен құрылғылардың цилиндрлік бөліктерін жалғайтын тетіктің атауы; төлке (-сі) – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Муфтаның салмақ түсер тұсына салынатын төлке. Техникада қолданылады. |
640 | втулка направляющая | бағыттауыш төлке | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі (қандай төлке? – бағыттауыш төлке): бағыттауыш сөзінің жасалу жолы: бағыт (зат есім) + та (етістік) + -уыш (сын есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі кеңінен қолданылады, мысалы: тырнауыш, қаттауыш т.т.; төлке – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Біліктің салмақ түсер тұсына салынып белгілі бір жаққа бағыттап тұратын төлке. |
641 | втулка переходная | өтпелі төлке | Орыс тілінен калькамен аударылған тіркес: өтпелі – переходная, втулка – төлке. | Конус тәріздес аспаптарды құрылғының белгілі бір бөлігіне орнатуға пайдаланылатын төлке. |
642 | втулка подкладная | астарлық төлке | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. Қазақ тілі синтаксисінде кең тараған үлгі. Бейнелік-функциялық ұқсастығына қарай подкладная астарлық болып дәлме-дәл аударылған; төлке – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Құрылғының астына салатын төлке. Техникада қолданылады. |
643 | втулка подшипниковая | мойынтірек төлкесі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі (мойынтірек (-тің) төлкесі): мойынтірек – подшипниктің сөзбе-сөз аудармасы емес, функциялық сипатына балама етілген сөз, өйткені подшипник – мойын тәріздес тұстарға сүйеніш етіліп қойылатын сайман. Мұндай сөзжасам қазақ тілі дәстүрінде бар, мысалы: еңбеккүн, қоларба, қолбала, қолсағат т.т.; төлке (-сі) – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Мойынтіректің салмақ түсер тұсына салынатын төлке. Техникада қолданылады. |
644 | втулка распорная | кергіш төлке | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: кергіш – распорная лексемасының сөздік баламасы (салыстыру үшін: распирать/керу – распорная/кергіш), жасалу жолы: кер (етістік) + -гіш (сын есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі кеңінен қолданылады, мысалы: көргіш, білгіш т.т.; төлке – қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз. | Екі тетіктің бір-біріне жанаспай тұруы үшін салынатын төлке. Техникада қолданылады. |
645 | вулканизация | вулкандау | Шет тіл сөзіне қазақ тілі қосымшасы қосылу арқылы жасалған будан термин (вулкан-да-у). Латын текті сөз, жалқы есімнен жалпы есімге ауысқан, от құдайы Вулканның есімінен бастау алады. Сол себепті де аударылмай қолданылған. | Шикі каучуктың резеңкеге айналу үдерісі. Техникада қолданылады. |
646 | вход | кіру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
647 | въезд запрещен | кіруге тыйым салынады | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
648 | выбег | қозғалыстан шығу | Выбег сөзінің сөздік мағынасына емес, осы контекстегі функциялық мағынасына қарай тіркеспен бейнелеу жолымен толыққанды аударма берілген. | Қозғалыс үдерісінен шығып алшақтау. Техникада қолданылады. |
649 | выбор | таңдау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
650 | выбор машины | мәшине таңдау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
651 | выброс | лақтырынды | Қазақ тілінің нормасына енген. | Экологияда қолданылады. |
652 | выброс гравия | қиыршықтас лақтырындысы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі (қиыршықтас (-тың) лақтырындысы): қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т.; лақтырынды – выброс сөзінің калькасы, жасалу жолы: лақ (етістік) + -тыр (етіс) + -ынды (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай тәсілі кеңінен қолданылады, мысалы: жуынды, қорытынды т.т. | Шығарып тасталған қиыршықтас. Геологияда, гидрологияда, экологияда қолданылады. |
653 | выверка | салыстырып тексеру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
654 | вывод | қорытынды | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
655 | вывоз | әкетілім | Әкетілім – жаңадан жасалған сөз, «вывоздың» сөздік баламасы – тасып шығару. Оны бір сөзбен әкету деп беруге болады. Алайда терминшілер «вывоздың» заттық мағынасын жеткізу үшін -у жұрнағының орнына -ім жұрнағын қолданған. Зат есімнің бұлайша жасалуы қазақ сөзжасамында жиі қолданылады, мысалы: айтылым, жазылым, құрылым т.т. | Жүкті я тауарды тасып шығару, сыртқа әкету, экспорттау. Басқа салаға тән емес. |
656 | выгорание клапана | қысымтығынның күйіп кетуі | Зат есім мен заттанған қимыл есімінің меншік анықтауыштық қатынастағы тіркесі: қысымтығын – жаңа сөз, неміс сөзі «клапанның» функциялық баламасы, клапанның қысымды сыртқа шығармайтын тығын екендігі ескерілген, жасалу жолы: қысым (зат есім) + тығын (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: тұскиіз, жүкаяқ т.т.; выгорание сөзінің тіркеспен берілу себебі – орыс тілінде сыпат (вид) мәнді вы- приставкасына тура балама жоқ болғандықтан, оның мағынасын беруге кету көмекші етістігі тартылған. | Қысымтығынның от шалып зақымдануы. Техникада қолданылады. |
657 | выгрузка | жүк түсіру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
658 | выгрузка безотцепочная | ағытпай жүк түсіру | Түпнұсқа мазмұнын дәлме-дәл бейнелеп берген. | Тіркемені ағытпай үстіндегі жүкті түсіру. Басқа салаға тән емес. |
659 | выдавливание | сығып шығару | Сөздік балама. | Бір затты басқа затттың ішінен қысу я қысып бұрау арқылы шығару. Жалпы мәнді сөз болғанмен техникада арнайы қолданылады. |
660 | выдерживание высоты | биіктікті ұстау | Толықтауыш – толықталғыш қатынаста меңгеріле байланысқан тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркесуінің мұндай үлгісі мол, мысалы: білімді арттыру, айқындықты бағалау т.т. Бұл тіркестің негізгі ерекшелігі метафоралығында (негізгі биіктік сияқты абстракт зат есімдер ұсталмайды, нақты зат есімдер ұстауға келеді), метафоралық тіркестің мағынасы «биіктікті өзгертпеу» дегенге келеді. | Ұшу аппараттарының ұшу барысында көтерілген биігінің деңгейін сақтауы. Басқа салаға тән емес. |
661 | выдержка | тағат | Выдержканың сөздіктердегі баламалары, көбінесе, шыдам, төзім, табандылық сияқты болып келеді. Алайда, бұл баламалар, негізінде, адам қылығына байланысты қолданылатындықтан, олармен мағыналас әмбебап тағат сөзі алынғаны ұтымды. | Тағат – араб тілінен енген сөз, шыдам, төзім, сабыр сияқты мағыналарды білдіреді. Техникалық контекске түскенде белгілі бір жерге жеткенше тоқтамау деген мағынаға ие болады. |
662 | выдержка времени | уақыт тағаты | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі (уақыт (-тың) тағаты). Уақыт – қалыптасып біткен сөз, тағат – выдержканың баламасы. Выдержканың сөздіктердегі баламалары, көбінесе, шыдам, төзім, табандылық сияқты болып келеді. Алайда, бұл баламалар, негізінде, адам қылығына байланысты қолданылатындықтан, олармен мағыналас әмбебап тағат сөзі алынғаны ұтымды. Тағат – араб тілінен енген сөз, шыдам, төзім, сабыр сияқты мағыналарды білдіреді. | Жол жүру, қозғалыс, әрекетке уақыттың шыдас беруі. Жалпы мәнді сөз болғанмен техникада арнайы қолданылады. |
663 | выезд на набережную | жағалауға шығу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
664 | выезд по тревоге | дабыл бойынша жолға шығу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
665 | выезд поезда со станции | пойыздың стансадан шығуы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
666 | выемка | ойықша | Ойықша сөзі балама етіліп отырған выемка сөзінің бір мағынасы «суыру, алу» болса, бір мағынасы «вырез» сөзімен мәндес, «ойма, қуыс» деген мағыналарды білдіреді. Терминшілер ойма сөзінің орнына мағыналас сөз ойықша сөзін алған. Себебі кішірейткіш -ка жұрнағының мәнін беру керек болған, ал ойма түбіріне кішірейткіш -ша жұрнағы қосылмайды (яғни, оймаша деген сөз лайықсыз), сол себепті ойық сөзіне -ша жұрнағын жалғаған. Ойықша сөзінің жасалу жолы: ой (етістік) + -ық (зат есім) + -ша (кішірейткіш, ұқсату мәніндегі жұрнақ). | Физикалық дене бетіне салынған кішкене ойық, шұқырша. Жалпы мәнді сөз болғанмен техникада арнайы қолданылады. |
667 | выемка поверхности зуба | тіс бетіндегі ойықша | Калькалап аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынастағы тіркесі: выемка – ойықша, поверхности – бетіндегі, зуба – тіс(-тің). Тіс –«зубтың» сөздік баламасы; бетіндегі – поверхность сөзінің сөздік баламасы; ойықша сөзі балама етіліп отырған выемка сөзінің бір мағынасы «суыру, алу» болса, бір мағынасы «вырез» сөзімен мәндес, «ойма, қуыс» деген мағыналарды білдіреді. Терминшілер ойма сөзінің орнына мағыналас сөз ойықша сөзін алған. Себебі кішірейткіш -ка жұрнағының мәнін беру керек болған, ал ойма түбіріне кішірейткіш -ша жұрнағы қосылмайды (яғни, оймаша деген сөз лайықсыз), сол себепті ойық сөзіне -ша жұрнағын жалғаған. Ойықша сөзінің жасалу жолы: ой (етістік) + -ық (зат есім) + -ша (кішірейткіш, ұқсату мәніндегі жұрнақ). | Механизмнің тіс сияқты тетігінің бет жағына салынатын ойықша. |
668 | выемка раскрытая | ашық ойықша | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес: ашық сөзі раскрыть сөзіне сүйеніп сын есім етіп контекске ыңғайлап аударылған, ал раскрытая сөзі есімше түрінде «ашылған» болып аударылар еді; ойықша сөзі балама етіліп отырған выемка сөзінің бір мағынасы «суыру, алу» болса, бір мағынасы «вырез» сөзімен мәндес, «ойма, қуыс» деген мағыналарды білдіреді. Терминшілер ойма сөзінің орнына мағыналас сөз ойықша сөзін алған. Себебі кішірейткіш -ка жұрнағының мәнін беру керек болған, ал ойма түбіріне кішірейткіш -ша жұрнағы қосылмайды (яғни, оймаша деген сөз лайықсыз), сол себепті ойық сөзіне -ша жұрнағын жалғаған. Ойықша сөзінің жасалу жолы: ой (етістік) + -ық (зат есім) + -ша (кішірейткіш, ұқсату мәніндегі жұрнақ). | Бүркемеленбеген ойықша. Жалпы мәнді сөз болғанмен техникада арнайы қолданылады. |
669 | вызов избирательный | таңдамалы шақырыс | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркес: таңдамалы – избирательный лексемасының сөздік баламасы; шақырыс – «вызовтың» контекстік баламасы (сөздік баламасы болса, «шақырып алу» болар еді). | Көлік саласында көлік жүргізу ауысымына жүргізушілерді таңдап шақыру дегенді білдіреді. |
670 | выключатель аварийный | апаттық ажыратқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан, қазақ тілі үшін дәстүрлі тіркесі. Орыс тілінен калькамен аударылған: апаттық – аварийный, ажыратқыш – выключатель. Апаттық сөзінің жасалу жолы: апат (зат есім) + -тық = сын есім; ажыратқыш сөзінің жасалу жолы: ажыра (етістік) + -т (етіс) + -қыш (зат есім). | Апат кезінде жүйені желіден, механизмді жүйеден ажырататын тетік. Техникада қолданылады. |
671 | выключатель автоматический | автомат ажыратқыш | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі (қандай ажыратқыш? – автомат ажыртақыш). Автоматический сын есімінің зат есім түрінде аударылу себебі – қазақ синтаксисінде зат есім мен зат есім анықтауыштық қатынаста тіркесе алады, мысалы: қайың ағаш, темір күрек т.т. Ажыратқыш сөзінің жасалу жолы: ажыра (етістік) + -т (етіс) + -қыш (зат есім). | Өз бетімен адамның қатысынсыз механизмді желіден ажырататын тетік. |
672 | выключатель быстродействующий | шапшаң ажыратқыш | Түпнұсқаға мағыналық аударма жасалған, аудармада терминнің ықшамдылық қағидасы ескеріліп «тез әрекет ететін» мағынасындағы «быстродействующий» сөзі шапшаң деген сөздің мағынасын сыйыстырылған. | Өте аз уақытта ажыратып үлгеретін ажыратқыш. Техникада қолданылады. |
673 | выключатель; рубильник | ажыратқыш | Орыс тіліндегі екі сөз (выключатель, рубильник) мағыналас болғандықтан бір сөзбен берілген. Ажыратқыштың жасалу жолы: ажыра (етістік) + -т (етіс) + -қыш (зат есім). | Электрді желіге қосып, айыруға арналған, сөндіретін, жандыратын тетік. Энергетикада, техникада қолданылады. |
674 | выкрашивание | мүжілу, үгілу | Түпнұсқаның сөздіктегі баламалары алынған. Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
675 | выносливость | төзімділік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
676 | выпиливание | аралау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
677 | выправка кривой | қисықты түзету | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
678 | выпуклость | дөңестік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
679 | выпуск | шығару | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
680 | выпуск газа | газ шығару | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
681 | выпуск шасси | шассиді шығару | Будан тіркес: шасси – француз сөзі, көпмағыналы сөз; шығару – выпуск лексемасының сөздік баламасы. Шассидің негізгі мағыналары: 1. Көлік құралдарында қозғалтқыштың күшін жүретін дөңгелектерге жеткізетін бөлшектер тобының жалпы атауы; 2. Мәшинелердегі жүретін бөлік, трансмиссия, басқару механизмі; ұшақтың ұшып-қону кезінде соққыны жұмсарту үшін қолданатын құрылғысы, дөңгелектері. | Ұшақтардың ұшып-қонар кезде соққыны жұмсартатын құрылғысын, дөңгелектерін түсіруі. Басқа салаға тән емес. |
682 | вырез глухой | мұқыл кесік | Бейнелі аударма, егер сөздіктердегі аудармаға сүйенсе, бітеу кесік болар еді. | Мұқылданған бітеу кесік. Техникада қолданылады. |
683 | вырезание | ойып кесу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
684 | вырубка | шабылым | Орысша нұсқадағы сөздің түбірлік мағынасына (рубить - шабу) сүйеніп жаңа сөз жасаған: шап (етістік) + -ыл (=шабыл, етіс) + -ым (зат есім). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қойылым, басылым. | Кесіліп тасталған нәрсе, нәрсенің кесіліп қалған тұсы. Жалпы мәнді сөз болғанмен техникада арнайы қолданылады. |
685 | высевка каменная | таскебек | Орыс тіліндегі сөз тіркесі қазақ тілінде де сөз тіркесі ретінде берілгені жөн (тас кебек). Мұның мағынасы – тасты уатып елегенде қалған қалдық, тастан қалған еленді. | Тас елегенде қалған қалдық, еленді. Жол салуда пайдаланылады. |
686 | высокоплан | жоғарықанат | Түпнұсқаның функциясы берілген. Оны дефинициясынан көруге болады. | Қанаттың ұшақтың тұрқының (фюзеляжының) үстінен я жоғары жағынан бекітілуі. |
687 | высота | биіктік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
688 | высота барометрическая | барометрлік биіктік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
689 | высота безопасная | қауіпсіз биіктік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
690 | высота головки зуба | тіс басының биіктігі | Орыс тілінен калькамен берілген: тіс(-тің) – зуба, басының – головки, биіктігі – высота. | Тіркегенде бір-біріне беріліп жалғасатындай етіп дөңгелете орнатылған тістердің ұшының биіктігі. Техникада қолданылады. |
691 | высота зуба | тіс биіктігі | Орыс тілінен калькамен берілген: тіс(-тің) – зуба, биіктігі – высота. | Тіркегенде бір-біріне беріліп жалғасатындай етіп дөңгелете орнатылған тістердің биіктігі. Техникада қолданылады. |
692 | высота мачты угловая | діңгектің бұрыштық биіктігі | Бұл тіркесте «діңгектің» компонентінен басқасы қазақ тілінің нормасына енген, қолданыста жүрген ұғымдар, сондықтан діңгек сөзіне тоқталу қажет. Діңгек – мачта сөзінің баламасы бола алады. Өйткені голланд тілінен енген бұл сөз – тігінен қойылатын ұзын бағанның жалпы атауы, демек, діңгек сөзінің мынадай мағынасымен үйлеседі: «белгілі бір мақсатта пайдалану үшін орнатылған таяныш, қада, кейде мұнара, бағана» [ҚӘТС, 5-том, 119-бет]. | Кемеге қисайтыңқырай қадағанда діңгектің бетпен арасында пайда болатын бұрыштың биіктігі. Басқа салаға тән емес. |
693 | высота моста | көпір биіктігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
694 | высота насыпи | үйінді биіктігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
695 | высота ножки зуба | тіс түбірінің биіктігі | Орыс тілінен мағыналық-функциялық аударма жасалған: ножка зуба – тіс аяғы емес, тіс түбірі болып аударылуы – қазақ тіліндегі мағыналық тіркесім қабілетін (семантикалық валенттілікті) ескергендік. | Тіркегенде бір-біріне беріліп жалғасатындай етіп дөңгелете орнатылған тістерге тірек болар астыңғы тұсының биіктігі. Техникада қолданылады. |
696 | высота перехода | ауысу биіктігі | Орыс тілінен калькамен аударылған. | Ұшу кезінде ұшып-қонатын жолақ пен теңіз деңгейімен сәйкестендірілген биіктіктен шартты биіктікке ауысу үшін белгіленетін биіктік. |
697 | высота подъема груза | жүк көтеру биіктігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
698 | высота полета | ұшу биіктігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
699 | высота строительная | құрылыс биіктігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
700 | высотомер | биіктікөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен аударылған: биіктік – высота, өлшеуіш – мер. Қазақ тілі сөзжасамында бұған ұқсайтын үлгілер бар: қолжуғыш,тұсаукесер т.т. | Әуе жолында биіктікті анықтайтын аспап. Басқа салаға тән емес. |
701 | выталкиватель, толкатель | итергіш | Орыс тілінен калькалап аударылған сөз, жасалу жолы: итер (толкать) + -гіш (-ель). | Жұдырық тәріздес механизмдердің тетігі, ұшақ қисаймау үшін штурвалын итеріп тұратын құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
702 | выточка | қырнақ | Сөздік балама деуге болады: выточканың екітілді сөздіктердегі аудармасы – қырнау, бұл контексте выточить сөзінің мағынасымен шатыстырылмас үшін қырнау қырнақ формасымен ауыстырылып, жаңа сөз жасалып тұр [(қыр (зат есім) + -на (етістік) + -қ (зат есім)]. Қазақ тілінде мұндай сөзжасам үлгісі бар, мысалы: тара+қ, күре+к т.т. | Қырналған, жонылған тетіктер. Техникада қолданылады. |
703 | выточка кольцевая | сақиналық қырнақ | Орыс тілінен калькамен берілген: сақиналық – кольцевая, қырнақ – выточка, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі. | Тетіктің сақиналанып, айналдыра қырналған, жонылған жері. Техникада қолданылады. |
704 | вытягивание проволоки | сымды керіп қою | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
705 | вытяжка газа | газды сорып шығару | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
706 | выход | шығу | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
707 | выход вагонов из строя | вагонның істен шығуы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
708 | выход рельсов из строя | рельстің істен шығуы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
709 | вышгород | ішқамал | Мағыналық аударма. Қысқара біріккен сөз (ішкі + қамал). Қазақ тілінде сөз біріктірудің мына үлгілерімен сәйкеседі: шекара, алғысөз, ышқыр (ішкі+құр)т.т. | Қамал ішіндегі қамал. Құрылыс саласында қолданылады. |
710 | вышка наблюдательная | бақылау мұнарасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
711 | вышка смотровая | шолу мұнарасы | Бақылау мұнарасымен бірдей. | Бақылау мұнарасымен бірдей. |
712 | выщербина | кетік | Кетік сөзінің орысша-қазақша сөздіктердегі аударамасы – зазубрина, щербина. Выщербина сөзіне негіз болатын етістік выщербить сөзінің мағынасында кету (кетік қылу) сипаты бар, терминшілер осы семантикалық айғақты пайдаланып «кетік» деп қазақшалаған. | Бір тетікке бұдырлап салынған кертік. Геологияда, техникада қолданылады. |
713 | выщербленный | кетілген | Выщербленный сөзіне негіз болатын етістік выщербить сөзінің мағынасында кету (кетік қылу) сипаты бар, терминшілер осы семантикалық айғақты пайдаланып «кетілген» деп сындық мағынадағы есімше түрінде қазақшалаған. | Бұдырлап кертік салынған (зат). Геологияда, техникада қолданылады. |
714 | габарит автомобиля | автомобил ауқымы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: автомобил(-дің) ауқымы. Автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; ауқымы сөзінің жасалу жолы: ау (ауу етістігіне негіз болған көне сөз) + қым (қымтау етістігіне негіз болған көне сөз) + -ы (тәуелдік жалғау), габарит (француз) сөзінің баламасы ретінде алынған, себебі бұл сөздің (габариттің) мағыналық құрамында «ауқым» (заттың сыртқы сұлбасы) бар. | Автомобилдің сыртқы көлемінің мөлшері. Басқа салаға тән емес. |
715 | габарит динамический | динамикалық ауқым | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: динамикалық – «күшке қатысты, күшті» деген мағынадағы грек сөзінен мағынасы кеңейген сөз, күштің әсерімен заттың қозғалуын, қозғалыс күйі, даму барысы, сыртқы әсерден бір құбылыстың өзгеріп тұруы деген мағыналарды қамтиды; ауқым сөзінің жасалу жолы: ау (ауу етістігіне негіз болған көне сөз) + қым (қымтау етістігіне негіз болған көне сөз), габарит (француз) сөзінің баламасы ретінде алынған, себебі бұл сөздің (габариттің) мағыналық құрамында «ауқым» (заттың сыртқы сұлбасы) бар. | Көлік құралының өзгермелі сыртқы көлемі. Басқа салаға тән емес. |
716 | габарит подмостовой | көпірасты ауқымы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркес (көпірдің астының ауқымы): көпірасты – орыс тілінен калькамен аударылған, негізгі сөз (көпірдің) бен көмекші есімді (асты) біріктіру арқылы жасалған, қазақ тілінде мұндай сөзжасам сирек те болса кездеседі, мысалы: аяқасты (ету), жерасты (суы) т.т.; ауқымы сөзінің жасалу жолы: ау (ауу етістігіне негіз болған көне сөз) + қым (қымтау етістігіне негіз болған көне сөз) + -ы (тәуелдік жалғау), габарит (француз) сөзінің баламасы ретінде алынған, себебі бұл сөздің (габариттің) мағыналық құрамында «ауқым» (заттың сыртқы сұлбасы) бар. | Көпірдің астының үлкендігі, көлемінің мөлшері. Басқа салаға тән емес. |
717 | габарит тоннеля | тоннел ауқымы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: тоннель – ағылшын сөзі, көлік жолдарын, жаяу жүргінші өтетін жолдарды, су т.б. өтетін жолдарды салу үшін жер астынан, су астынан салынатын құрылыстың атауы, қазақ тілінің айтылымына ыңғайланыдырылып жіңішкелік белгісі («ь») алынып тасталған; ауқымы сөзінің жасалу жолы: ау (ауу етістігіне негіз болған көне сөз) + қым (қымтау етістігіне негіз болған көне сөз) + -ы (тәуелдік жалғау), габарит (француз) сөзінің баламасы ретінде алынған, себебі бұл сөздің (габариттің) мағыналық құрамында «ауқым» (заттың сыртқы сұлбасы) бар. | Тоннелдің кеңдігінің мөлшері. Басқа салаға тән емес. |
718 | габариты подвижного состава | жылжымалы құрам ауқымы | Орыс тілінен калькамен аударылған тіркес: жылжымалы – подвижной, құрам(-ның) – состава, ауқымы (ауқымдары болуға тиіс) – габариты. | Көлеміне пойыз сыйып өтетіндей ауқым. Басқа салаға тән емес. |
719 | газ остаточный | қалдық газ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
720 | газ отработанный | пайдаланылған газ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
721 | газ сжиженный | сұйытылған газ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
722 | газообогрев | газбен жылыту | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
723 | газопровод | газқұбыр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
724 | газопроницаемость | газөткізгіштік | Толықтауыштық қатынастағы сөздердің бірігімі: газ(-ды) + өт-кіз-гіш+тік. Сөздердің бұлайша бірігуі қазақ тілінде сирек кездеседі, алайда тәжірибеде бар, мысалы: электрөткізгіш, суөткізгіштік, суөткізбеушілік [ҚӘТС, 13-том, 338-бат; ОС, 2013, 673-б.] | Заттың өз бойынан газ өткізе алатын қасиеті. Химия, физика, геологияда қолданылады. |
725 | гайка | сомын | Гайка терминінің мұнан бұрын «тегір» деген баламасы бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 260-бет.]. Сондықтан бұл сөзге қатысты сөздер мен сөз тіркесін сараптауды тоқтата тұрғанды жөн санаймын (Сарапшы – Ж.Ж.). | Бунам салынған тесігі бар бұрандаға, сомынға кигізіліп бұралатын бекіткіш бұйым. Техникада қолданылады. |
726 | галерея | галерея | Бекіген термин. Бұл француздың көпмағыналы сөзі: 1. ғимараттың, құрылыстың жекелеген бөліктерін жалғастырып қосып тұратын, төбесі жабық, ұзын, тар құрылыс; 2. Үй қабырғасын бойлай салынған балкон; 3. Жекелеген құрылыстарды ұластырып тұратын жерасты құрылысы; 4. Сурет көрмесінің тұрақты орны; 5. Ұзын қатар, тізбек. | Бекіген термин. Осы контексте мағыналық құрамындағы ғимараттың, құрылыстың жекелеген бөліктерін жалғастырып қосып тұратын, төбесі жабық, ұзын, тар құрылыс деген мағынасы алға тартылып тұр. |
727 | галерея противолавинная | көшкінге қарсы галерея | Сөздік дәлме-дәл аударма жасалған. Көшкінге қарсы – биіктен (тау басынан) сырғанай құлайтын сусымалы қар, лай, құм дарға қарсы деген мағынадағы тіркес. Галерея – француздың көпмағыналы сөзі, осы контексте мағыналық құрамындағы ғимараттың, құрылыстың жекелеген бөліктерін жалғастырып қосып тұратын төбесі жабық, ұзын, тар құрылыс деген мағынасы алға тартылып тұр. | Көшкінге тосқауыл қою үшін жалғастыра салынған ұзынынан созыла салынған құрылыс. Құрылыс саласында қолданылады. |
728 | галка | малтатас | Сөздік балама. Біріккен сөз: малта+тас. Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі жиі қолданылады, мысалы: еңбекақы, майқарағай т.т. | Судың шаюымен мүжіліп, жұмырланып қалған майда тас. Құрылыста қолданылады. |
729 | галопирование | шоқырақтау | Мағыналық-функциялық балама. Жасалу жолы: шоқыр (бейнелеуіш еліктеуіш) + -ақ (зат есім) + -та (етістік) + -у (тұйық етістік). Түпкі мағынасы – «аттың қатты шаппай, кейде желіске ауысып отырып, теркіректеп шабуы», техника саласына осыған ұқсату жолымен енгізілген сөз. | Көліктердің жүріп келе жатқанда ұзына бойының селкілдеуі, дірілдеуі. Техникада қолданылады. |
730 | галоши изоляционные | оқшаулауыш кебіс | Калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: оқшаулауыш – изоляционные, кебіс (дұрысы кебістер болу керек) – галоши. | Бір затты сыртқы ықпалдан қорғайтын кебіс тәріздес зат. Техникада қолданылады. |
731 | галтовка | жұмырлау | Мағыналық аударма: «галтовка» сөзінің мағыналық құрамында «жұмырлау» компоненті де бар. | Қатты материалдардың сыртын тазалау және алдын ала өңдеу технологиясының үдерісі. |
732 | гальванизация | гальвандау | Орыс тіліндегі қосымша ғана аударылған: -изация – -дау. Түбірдің аударылмау себебі гальван сөзі – Италия ғалымы Гальвани есімінен тараған сөз. | Тұрақты электр тоғымен қамтамассыз ету. Физика, химия, медицина, техника салаларында қолданылады. |
733 | гальванотехника | гальвандау техникасы | Кіріккен сөз ажыратылып сөз тіркесі түрінде аударылған, шет тілі сөздерінен тұратын бірлік: анықтауыш – анықталғыш қатынастағы қимыл есімі мен зат есім матаса байланысқан. | Электрлік химияда металл және бейметалл бұйымдардың беткі қабатына металды электролиттеп тұндыру үдерісін қамтитын сала. Химия, физикада қолданылады. |
734 | гандшпук | гандшпук | Мұның негізі – голландтың кемеде ауыр жүкті көтеруге, қозғауға арналған иінтірек деген мағына беретін «гандшпуг» сөзі. | Кемеде ауыр нәрсені көтеретін, қозғайтын иінтірек (рычаг). Басқа салаға тән емес. |
735 | ганч | ғаныш | Түркі текті сөз, көне сөз, алғашқыда кеніш/ғаныш фонетикалық нұсқалар ғана болып, кейін конверсияланып (алшақтап) екі мағынаға ие болған. Ғаныштың әуелгі мағынасы гипс тәріздес қоспаларды білдірген. | Гипс пен саздың қоспасы. Құрылыста қолданылады. |
736 | гараж | гараж | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
737 | гараж личный | жекеменшік гараж | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
738 | гарпун | гарпун | Жат сөз. Бастапқы мағынасы – «кит аулайтын найза». Сөзжасамдағы аналогия заңы бойынша соған ұқсас техникалық құралдардың атауына да айналған. | Ұшы істік темірден жасалған, найза іспеттес, баулы лақтырма (ататын) құрал. Теңізде ірі балық, нән балық пен аңдарды аулауда қолданылады. |
739 | гаситель | сөндіргі, өшіргіш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. Техникада, құрылыста, химияда қолданылады. |
740 | гаситель искры | ұшқын өшіргіш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. Техникада, энергетикада қолданылады. |
741 | генератор | генератор | Жат сөз, латынның «өндіргіш» деген мағына беретін сөзі. | Қандай да бір өнім (газ, тоқ, бу т.б.) өндіретін құрылғы, аппарат немесе мәшине. Техникада, энергетикада қолданылады. |
742 | генератор волн | толқын генераторы | Толқынға арналған генератор деген мағына беретін будан тіркес: толқын(-ның) [қазақ сөзі: толқы (етістік) + -н (зат есім) + -ның (ілік септігі)] – генераторы (латын сөзі). | Толқын (электромагниттік, дыбыстық, ультрадыбыстық толқындар) шығаратын құрылғы, аппарат немесе мәшине. Техникада, энергетикада қолданылады. |
743 | генератор знаков | таңбалар генераторы | Метафоралық тіркес, генератордың белгілі бір нақты нәрсе (жылу, энергия, тоқ т.с.с.) шығаратын мағынасы бар екені белгілі, сондықтан «генератордың таңба шығаруы» дейтін ұғым метафораға сүйенеді. Таңбалар шығаратын генератор деген мағынадағы матаса байланысқан будан тіркес: таңба+лар(-дың) генератор+ы, таңбалар – қазақ сөзі, генератор – латын сөзі («өндіргіш»). | Ақпарат бейнесін көрсететін құрылғыларда таңбалар шығаратын генератор, жол қатынасында қолданылады. Ақпараттану, есептеу техникасында да қолданылады. |
744 | генератор ответов | жауаптар генераторы | Метафоралық тіркес, өйткені жауап «өндірілмейді». Бұл «генератор» сөзінің «бастамашылық, қозғау салушылық, соны жүргізушілік» дейтін мағынасы алға тартылып тұр. | Жол қатынасында жауаптық ақпараттар өндіретін бағдарлама |
745 | генератор отчетов | есептеме генераторы | Метафоралық тіркес, өйткені есептеме «өндірілмейді». Бұл «генератор» сөзінің «бастамашылық, қозғау салушылық, соны жүргізушілік» дейтін мағынасы алға тартылып тұр. | Деректерден ақпарат жасайтын және оны басып шығаруға немесе түрлі электрондық форматтарда сақтауға мүмкіндік беретін бағдарлама. |
746 | генератор переменного тока | айнымалы ток генераторы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
747 | генератор постоянного тока | тұрақты ток генераторы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
748 | генератор тока управления | басқару тогының генераторы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
749 | генерация | генерация | Латынның туу, ұдайы өндіру, өндіру деген мағынадағы сөзі. | Ұдайы өндіру, өндіру, туындату үдерістерін білдіретін атау. |
750 | генерирование электрического тока | электр тогын өндіру | «Анықтауыш – толықтауыш – толықталғыш» үлгісіндегі будан тіркес: электр сөзі көне гректің «жаһұт, алтын мен күміс қоспасы» деген мағына беретін электрон сөзінен шыққан кіші бөлшек атауы; ток – электр зарядтарының қозғалысы; өндіру – жасау, шығару деген мағынаны білдіреді; өндіру – генерирование лексемасының түпкі мағынасының (өндіру) баламасы. | Электр зарядтарын шығарып тұру. Техникада, энергетикада қолданылады. |
751 | генплан | бас жоспар | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
752 | геометрия дороги | жол геометриясы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
753 | геометрия колес | дөңгелек геометриясы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
754 | геометрия отливки | құйма геометриясы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
755 | герметизация | қымтау | Мағыналық-функциялық аударма. Герметизация – әуел баста ыдыстарды бітеу өнерін шығарған египеттік Герместің атымен байланысты шыққан атау. Кейін бір заттың ішін оқшаулап, ештеңе өткізбейтін жақтау мен түзілістер жасау деген мағынаға, яғни қымтау деген мағынаға ие болған. | Сұйықтық я газ құйылатын аппараттың, мәшинелердің, ыдыстардың ішіне ештеңе өткізбейтіндей етіп бітеу. Техникада, физика, химияда қолданылады. |
756 | герметик | қымтақ | Мағыналық-функциялық аударма. Герметизацияға балама етілген қымтау етістігімен түбірлес жаңа зат есім жасалған: қымта (етістік) + -қ (зат есім). Қазақ тілінің нормасында мұндай сөзжасам үлгісі бар, мысалы: тара+қ, ата+қ, құра+қ т.т. | Полимер немесе олигомер негізінде сомындау я бітеу кезінде ол тұстан ештеңе өтпейтіндей етіп жағып қоюға аранлған материал. Ұшақ я кеме жасауда қолданылады. Техникада, энергетикада қолданылады. |
757 | герметичность | қымтаулылық | Мағыналық-функциялық дәлме-дәл аударма: гермет- (зат есім) + -ично (қысқа сын есім) + -сть (зат есім) = қымтау- (қимыл есімі) + -лы + -лық (зат есім). Герметичность сөзіне негіз болып тұрған герметизация – әуел баста ыдыстарды бітеу өнерін шығарған египеттік Герместің атымен байланысты шыққан атау. Кейін бір заттың ішін оқшаулап, ештеңе өткізбейтін жақтау мен түзілістер жасау деген мағынаға, яғни қымтау деген мағынаға ие болған. | Белгілі бір аппараттың, мәшиненің я ыдыстың іші сырттан ештеңе енбейтіндей етіп бітелгендік, қымталғандық. Техникада, энергетикада, физикада, химияда қолданылады. |
758 | гермокабина | қымтаулы кабина | Қысқартыла біріккен (гермо+кабина) сөз ажыратылып қазақ тілі заңдылығына орайластырылып тіркес түрінде аударылған. | Сырттын ештеңе өтпейтіндей етіп ішкі жағынан бітелген кабина. Техникада, энергетикада, физикада, химияда қолданылады. |
759 | гетинакс | гетинакс | Ағылшын тілінен енген сөз, оқшаулауыш материал атауы. | Негізі фенол я элоксид шайыр сіңірілген қағаздан жасалатын сығымдалған, электрді оқшаулайтын қатпарлы материал. |
760 | гибкость вала | біліктің иілгіштігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
761 | гибкость кабеля | кәбіл иілгіштігі | Анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан зат есім мен зат есімнің тіркесі: кәбіл(-дің) – голланд тілінен енген кабель сөзінің транскрипциясы, осы пішінде бекітілген термин [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 260-бет.]; иілгіштігі сөзінің жасалу жолы: и (етістік) + -іл (ырықсыз етіс) + -гіш (сын есім) + -тік (зат есім) + -і (тәуелдік жалғау). | Кәбілдің майысқыштығы, ептілігі, ыңғайлылығы. Техникада, энергетикада қолданылады. |
762 | гибкость рессоры | рессор иілгіштігі | Анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан жаттілдік зат есім мен қазақ тілі зат есімінің тіркесі (рессор(дың) иілгіштігі): рессор – француздың «солқылдақ» мағынасын меңзейтін сөзі; иілгіштігі сөзінің жасалу жолы: и (етістік) + -іл (ырықсыз етіс) + -гіш (сын есім) + -тік (зат есім) + -і (тәуелдік жалғау). | Көлік құралының дөңгелегінің білігі мен шанағының арасына салынатын, селкілдеуден болатын соққыны азайту үшін қойылатын таспа темірдің майысуға бейімділігі. Техникада қолданылады. |
763 | гибкость, изгибаемость | иілгіштік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
764 | гибрид автомобильный | автомобил буданы | Анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан зат есім мен зат есімнің тіркесі: автомобил – түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған сөз, жасырын ілік септігінде тұр; будан – латынның тұқымдардың араласуынан шыққан тұқымды білдіретін гибрид сөзінің мағыналық баламасы, бұл контексте биологиялық ұғым техникалық ұғымға ауыстырылған, тәуелдік жалғауда тұр. | Әр басқа текті автомобилдердің бөліктерін араластырып жасаған автомоблил. |
765 | гидравлика | гидравлика | Гректің «суға қатысты» деген мағына беретін сөзі. | Сұйықтың қозғалысы мен тепе-теңдігі заңдарын және ол заңдардың инженерлік мәселелерге қолдану тәсілдерін зерттейтін ғылым. Осы ғылымды пайдаланып жасалған құрылғы, қондырғылардың жалпы атауы. |
766 | гидроаккумулятор | гидроаккумулятор | Шет тіл сөзі, біріккен сөз: гидро- + аккумулятор. Гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; аккумулятор – латынның «жинақтағыш» дегенді білдіретін сөзі. | Серіппенің немесе сығымдалған газдың энергиясын жинап, оны қысым астындағы сұйық ағыныымен гидрожүйеге жеткізуге мүмкіндік беретін, қысыммен жұмыс істейтін ыдыс. |
767 | гидровибратор | гидродірілдеткі | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; дірілдеткі – вибратор сөзінің дәлме-дәл аудармасы, вибратор – латынның «тербеу, шайқау, дірілдету» деген мағына беретін сөзі, демек, дірілдеткі бұған балама бола алады, жасалу жолы: дір (еліктеуіш бейнелеуіш) + -іл (зат есім) + -де (етістік) + -т (етіс) + -кі (зат есім). Қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: сүргі, ішірткі, ашытқы т.т. | Су қысымымен механизмді дірілдететін құрылғы. |
768 | гидрогенератор | гидрогенератор | Шеттілдік біріккен сөз: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; генератор – латынның «өндіргіш» деген мағына беретін сөзі. | Су турбинасынан келетін су қозғалысының қуатын электр қуатына айналдыратын электрлік генератор. |
769 | гидрограф стока | ағыс гидрографы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: ағыс (-тың) – «сток» сөзінің сөздіктегі «ағып кету» деген баламасына сүйеніп жасалған атау, жасырын ілік септігінде тұр; гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; граф – гректің «жазамын» деген сөзіне негізделген, күрделі сөздің екінші сыңары болатын сөз (биограф, стенограф т.т.). | Су ағардағы судың шығын мөлшерін бақылап жасзбаға түсіретін аспап. Гидрологияда қолданылады. |
770 | гидродвигатель | гидроқозғалтқыш | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; қозғалтқыш – двигатель сөзінің дәлме-діл аудармасы, жасалу жолы: қозға (етістік) + -л (өздік етіс) + -т (өзгелік етіс) + -қыш (зат есім). | Су қуатын механикалық қуатқа айналдыратын гидравликалық мәшине. Техникада, энергетикада, физикада қолданылады. |
771 | гидродинамика | гидродинамика | Шет тілдік біріккен сөз (термин): гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; динамика – «күшке қатысты, күшті» деген мағынадағы грек сөзінен мағынасы кеңейген сөз, күштің әсерімен заттың қозғалуын, қозғалыс күйі, даму барысы, сыртқы әсерден бір құбылыстың өзгеріп тұруы деген мағыналарды қамтиды. | Қысымға түспеген сұйықтың қозғалысы мен оның қатты денелермен әсерлесуінің заңдылықтарын зерттейтін сала, тәжірибе жүзінде судың қозғалысы деген мағынаны білдіреді. Техникада, энергетикада, физикада қолданылады. |
772 | гидрозажим | гидроқысқыш | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; қысқыш – «зажимнің» сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -қыш (зат есім). | Су ықпалымен қысып тұратын құрылғы. Техникада, энергетикада қолданылады. |
773 | гидрозамок | гидроқұлып | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; құлып – «замоктың» сөздік баламасы. | Гидравликалық қозғалтқыштарды тұрақты күйде ұстап тұратын құрылғы. |
774 | гидроизоляция | гидрооқшаулау | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; оқшаулау – изоляция сөзінің мағыналық баламасы, жасалу жолы: оқшау (сын есім) + -ла (етістік) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі). | Бір нысанды су өтуден қорғау, су өткізбейтіндей ету. Құрылыста, техникада қолданылады. |
775 | гидролиния | гидрожелі | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; желі – линия сөзінің мағыналық-функциялық баламасы, бастапқыда құлындарды бір қатар етіп байлау үшін жерге қазықпен бір сызықтың бойына тартылған арқанның атауы болған, осы бір сызық бойына тартылу сипаты оның мағынасын кеңейткен. | Гидрожетектің жұмыс істеу барысында жұмыс істеп тұрған сұйықтықтың өтуіне арналған желі; соратын, қысым түсіретін, ағызып жіберетін т.с.с. буындардан құралады. Гидротехникада қолданылады. |
776 | гидролиния всасывающая | сорушы гидрожелі | Будан тіркес: сорушы – всасывающая сөзінің сөздік баламасы; гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; желі бір сызықтың бойындағы нысандар деген мағынаны білдіріп тұр. | Гидрожелінің бір буыны, сұйықты соратын буыны. Гидротехникада қолданылады. |
777 | гидролиния дренажная | кәріз гидрожелісі | Кәріз – дренаж сөзінің мағыналық құрамындағы «жыралар мен жерасты арықтарының ыза суды жинап, бұрып топырақты құрғатуға арналған жүйесі» деген сипатына сүйеніп балама етілген сөз, жасырын ілік септігінде тұр (кәріз+дің); гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; желі бір сызықтың бойындағы нысандар деген мағынаны білдіріп кәріз сөзіне тәуелденіп тұр (желі+сі). | Жерасты суларын пайдалану үшін жер астынан көлбей қазылған арық немесе арнаның су желісі. Гидротехникада қолданылады. |
778 | гидролиния напорная | арынды гидрожелі | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан будан тіркес: арынды – напорная лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: арын (зат есім) + -ды (= сын есім); гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; желі бір сызықтың бойындағы нысандар деген мағынаны білдіріп тұр. | Гидрожелінің қысым түсіретін буыны. Гидротехникада қолданылады. |
779 | гидролиния сливная | қотару гидрожелісі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: қотару, төгу, ағызып жіберу синонимдік қатарынан қотару – сливная сөзіне балама ретінде таңдалған, мұның себебі техникалық контекске сыртқы ықпалмен болатын ағызу, қотару, сай келеді; гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; желі бір сызықтың бойындағы нысандар деген мағынаны білдіріп тұр. | Гидрожелінің бір буыны, сұйықты ағызып жіберетін, төгетін буын. Гидротехникада қолданылады. |
780 | гидромеханизация | гидромеханикаландыру | Шет тілдік термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; механикаландыру – гректің «қару-құрал» деген мағынадағы механика сөзінен жасалған қимыл есімі: механика + -ла (етістік) + -н (өздік етіс) + -дыр (өзгелік етіс) + -у (тұйық етістік, қимыл есімі). | Өндіру жұмысын судың қуатын пайдалану арқылы жүргізу. Осылай жұмыс істейтін өндіріс орны. Гидротехникада қолданылады. |
781 | гидромолот | гидробалға | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; балға – әр түрлі затты қағуға, ұруға, шыңдауға арналған шойынды басы бар, сапты құрал. | Гидравликалық экскаваторлардың и мәшинелердің қатты материалдарды (тау жыныстары, металл т.т.) өңдеу үшін немесе қадаларды кіргізу үшін судың қатты қысымымен жоғарыдан құлата ұратын құрал-жабдығы. Бұзу, қатты жерді қопару сияқты жұмыстарда көмекші ілме құрал ретінде пайдаланылады. |
782 | гидромуфта | гидрожалғастырғыш | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; жалғастырғыш – муфта сөзінің мағыналық-функциялық аудармасы, муфта – немістің Muffe «екі жеңді ұластырып тұратын қапшық» дегенді білдіретін сөзінен шыққан, оның осы екі бөлікті «жалғастырып» тұратын қызметі техникалық сайман атауы ретінде қолдануға негіз болған. | Мәшинелердіңбілігін, құбырларды, кәбілдерді жалғастырып тұратын гидравликалық құрылғы. Техникада қолданылады. |
783 | гидронасос | гидросорап | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; сорап – «төмендегі суды биікке сорып шығаратын құрал, насос» [ҚӘТС, 13-том, 278-бет], жасалу жолы: сор (етістік) + ап (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: торап, тарап, қорап т.т . | Жетектейтін қозғалтқыштың механикалық қуатын сұйықтықтың ағу қуатына айналдыратын гидравликалық мәшине. Техникада қолданылады. |
784 | гидропривод | гидрожетек | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; жетек – көпмағыналы сөз, бұл жерде техникаға бейімделіп привод сөзінің мағыналық-функциялық баламасы болып тұр, жасалу жолы: жет (етістік) + -ек = зат есім, қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: кезек, бұтақ, жүрек т.т. | Мәшинелер мен механизмдерді гидравликалық қуаттың ықпалымен қозғалысқа келтіретін құрылғылардың жалпы атауы. Техникада қолданылады. |
785 | гидропривод объемный | көлемді гидрожетек | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі (қандай гидрожетек? – көлемді гидрожетек): көлемді – қатыстық сын есім, жасалу жолы орыс тіліндегі объемный сөзімен теңдес, салыстырыңыз: көлем=объем + -ді=-ный; гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; | Мәшинелер мен механизмдерді гидравликалық қуаттың ықпалымен қозғалысқа келтіретін көлемі үлкен құрылғы. Техникада қолданылады. |
786 | гидроразрыв | сұйықпен жару | Қазақ тілінің сөзтіркесім, сөзбірігім заңдылықтарын ұстанып орыс тіліндегі біріккен сөз тіркес түрінде берілген: сұйық+пен компоненті гидро сөзінің түпкі нұсқасын жеткізген, гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; жару – разрыв сөзінің сөздік баламасы. | Жер қойнауы қатпарының гидравлика әсерімен жарылуы. Геофизикада гидротехникада қолданылады. |
787 | гидросамолет | гидроұшақ | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; ұшақ – туыстас түрік тілінен орыстың самолет сөзінің орнын өтеу үшін енгізілген сөз, жасалу жолы [ұш (етістік) + -ақ (зат есім)] қазақ тіліне тән, ондай сөзжасам қазақ тіліне де тән, мысалы: құрақ, сұрақ т.т. | Су бетінде жүзе алатын, судан ұшып, суға қона алатын ұшақ. Басқа салаға тән емес. |
788 | гидросистема | гидрожүйе | Будан термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; жүйе – системаның баламасы ретінде қалыптасқан сөз. | Суға, сұйықтыққа қатысты жүйе. Гидротехникада қолданылады. |
789 | гидрофильность | гидрофильдік | Шеттілдік термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; фильдік – көне гректің сүйіспеншілік дегенді білдіретін «филио» сөзінен шыққан. | Заттың суды жақсы сіңіруге, сулануға бейімділігі. Химияда, физикада қолданылады. |
790 | гидрофобность | гидрофобтық | Шеттілдік термин: гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; фобтық – көне гректің қорқыныш дегенді білдіретін «фобос» сөзінен шыққан. | Гидрофильдікке қарсы құбылыс. Заттың суды сіңіруге, сулануға қарсылығы, бейімсіздігі. Химияда, физикада қолданылады. |
791 | гидроэнергетика | су энергетикасы | Шет тілдегі біріккен сөз қазақ тілі синтаксисінің заңдылығына бейімделіп тіркеспен (су(-дың) энергетикасы) берілген: су сөзі гидро сөзінің түпкі мағынасына орай аударылған сөз, гидро – гректің су, дымқыл деген мағына беретін сөзі; энергетика сөзі гректің «қарекет» мағынасын беретін сөзінен туындаған. | Су энергиясын пайдаланатын шаруашылық саласы. Техникада, энергетикада қолданылады. |
792 | гильза | шеген, гильза | Екіұдай аударма. Шеген, техника тұрғысынан алғанда, гильзаның мағыналық-функциялық баламасы бола алады. Өйткені гильза сөзінің де, шеген сөзінің мағыналық құрамында «құрсау» компоненті бар. | Піспекті (поршеньді) қозғалтқыштың цилиндрінің ішіне піспек орналастыратын, айналдыра салынған құрсау, шеген. |
793 | гильза изолирующая | оқшаулағыш шеген | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан тіркесі: оқшаулағыш – изолирующая сөзінің сөздік баламасы, жасалу жолы: оқшау (сын есім) + -ла (етістік) + -ғыш = сын есім; шеген (шектеу етістігімен мәндес, өзектес зат есім) шеге (көне етістік) + -н (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: пішен, боран, қорған т.т. | Сыртқы ортадан, ықпалдан бөліп тұратын шеген. Техникада қолданылады. |
794 | гильза цилиндра | цилиндр шегені | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: цилиндр – гректің «айналдырамын» деген мағына беретін сөзінен шыққан сөз; шеген – шектеу етістігімен мәндес, өзектес зат есім: шеге (көне етістік) + -н (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: пішен, боран, қорған т.т. | Мәшине мен механизмдердің (іштен жанатын қозғалтқыштың, бу мәшинесінің, гидравликалық және пневматикалық жүйелердің) піспекті қаптап тұратын жұмыр шелекшесін құрсаулап тұратын шеген. Техникада қолданылады. |
795 | гирокомпас | гироқұбылнама | Будан термин: гиро – гректің шеңбер деген мағына беретін сөзі; құбылнама – араб текті сөз, жердің төрт құбыласын көрсететін аспап, осы тұрғыдан «компас» сөзімен функциялық жағынан сәйкеседі. | Теңіз ісінде географиялық ендік пен бойлықтың шын бағытын көрсететін, нысанның бағытын анықтайтын механикалық көрсеткіш. Басқа салаға тән емес. |
796 | гладилка | қатпаржазғыш | Гладилка сөзінің бейнелі-функциялық аудармасы (гладить сөзі білдіретін әрекеттің қатпарларды тегістейтіні бейнеленген), біріккен сөз, жасалу жолы: қатпар (-ды) (зат есім) + жаз (етістік) + -ғыш (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: жүксалғыш, қолжуғыш т.т. | Ұшақ айлағын, кеме айлағын, жолды тегістейтін құрылғы. Басқа салаға тән емес. |
797 | гладилка закругленная | жұмырланған қатпаржазғыш | Есімше мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (қандай қатпаржазғыш? – жұмырланған қатпаржазғыш) қабыса байланысқан тіркесі: жұмырланған – закругленная қимыл негізді сын есімінің сөздік баламасы, жасалу жолы: жұм (етістік) + -ыр (сын есім) + -ла (етістік) + -н (етіс) + -ған (есімше); қатпаржазғыш – гладилка сөзінің функциялық-бейнелі аудармасы (гладить сөзі білдіретін әрекеттің қатпарларды тегістейтіні бейнеленген), біріккен сөз, жасалу жолы: қатпар (-ды) (зат есім) + жаз (етістік) + -ғыш (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: жүксалғыш, қолжуғыш т.т. | Жұмыр пішіндегі тегістегіш. Техникада қолданылады. |
798 | гладилка плоская | жазық қатпаржазғыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (қандай қатпаржазғыш? – жазық қатпаржазғыш) қабыса байланысқан тіркесі: жазық – плоская сын есімінің сөздік баламасы, жасалу жолы: жаз (етістік) + -ық (сын есім); қатпаржазғыш – гладилка сөзінің функциялық-бейнелі аудармасы (гладить сөзі білдіретін әрекеттің қатпарларды тегістейтіні бейнеленген), біріккен сөз, жасалу жолы: қатпар (-ды) (зат есім) + жаз (етістік) + -ғыш (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: жүксалғыш, қолжуғыш т.т. | Біртегіс, жалпақ келген тегістегіш. Техникада қолданылады. |
799 | гладилка фасонная | үлгі қатпаржазғыш | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (қандай қатпаржазғыш? – үлгі қатпаржазғыш) қабыса байланысқан тіркесі: үлгі – фасон сөзіне балама бола алады, өйткені француз сөзі фасонның мағыналық құрамында модель, пішім компоненттерімен қатар үлгі де бар; қатпаржазғыш – гладилка сөзінің функциялық-бейнелі аудармасы (гладить сөзі білдіретін әрекеттің қатпарларды тегістейтіні бейнеленген), біріккен сөз, жасалу жолы: қатпар (-ды) (зат есім) + жаз (етістік) + -ғыш (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: жүксалғыш, қолжуғыш т.т. | Пішімдік үлгі болатын тегістегіш. Техникада қолданылады. |
800 | глазок | көзек | Жаңа жасалған сөз, бекітілген термин [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 261-бет.]. Сөзжасамда орыс тіліндегі «глазок» сөзінің жасалуы бағдар болған: глаз/көз + -ок/ек; көзек сөзінің жасалу жолы: көз (зат есім) + -ек (рең мәнін беретін, бұл контексте кішірейткіш, ұқсатқыш мән беретін зат есім жұрнағы), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі, сирек те болса, бар, мысалы: жетімек, кебенек. | Сығалап қарауға арналған дөңгелек, кішкене тесік. Жалпы мәнді сөз, бірақ белгілі бір салада қолданылу мүмкіндігі бар. |
801 | глина | саз | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
802 | глина жирная | майлы балшық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
803 | глина песчанистая | құмдақ балшық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
804 | глина пылеватая | тозаңды балшық | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста (қандай балшық? – тозаңды балшық) қабыса байланысқан тіркесі: тозаңды – пылеватая сын есімінің мағыналық аудармасы, пылеватая щаңды дегенді емес, кішкене шаң, шаңдау деген мағынадағы бәсең райды білдіреді, оның көрсеткіші – орыс тілінде -ватая жұрнағы, бұл қазақ тіліндегі тозаң сөзіне сәйкес келеді; балшық – глина лексемасының сөздік баламасы. | Аздаған шаңы бар саз балшық. Құрылыста қолданылады. |
805 | глина щебенистая | шақпатасты балшық | Щебень қиыршықтас болып бекіген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 322-бет.]. | Жол құрылысында төселетін қиыршықтасты балшық. |
806 | глинобетон | балшықбетон | Орыс тілінен калькамен аударған біріккен будан термин сөз. Қазақ тіліндегі сөзжасамның мына сияқты үлгілеріне сүйенген: теміржол, тасбақа, уқорғасын (шөп аты) т.т. | Бұл түркітекті сөз саманмен ұқсас мағынадағы сөз, балшық пен сабанды араластыру арқылы жасалған бетон. |
807 | глобализация | жаһандану | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
808 | глубина вдавливания | жаншу тереңдігі | Орыс тілінен дәлме-дәл сөздік бойынша аударылған, зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (жаншу(-дың) тереңдіг+і) тіркесі. | Заттың жылуға беріктігін, қаттылығын тексеру үшін онан да қатты затты сұғу арқылы тексергенде анағұрлым қатты заттың кірген тереңдігі. Жол құрылысында жиі қолданылады. |
809 | глубина выемки | ойық тереңдігі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан тіркесі: ойық (-тың) сөзі балама етіліп отырған выемка сөзінің бір мағынасы «суыру, алу» болса, бір мағынасы «вырез» сөзімен мәндес, «ойма, ойық, қуыс» деген мағыналарды білдіреді. Терминшілер ойма сөзінің орнына мағыналас сөз ойық сөзін алған. Ойық сөзінің жасалу жолы: ой (етістік) + -ық (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: салық, қорық т.т.; тереңдігі сөзінің жасалу жолы: терең (сын есім) + дік (зат есім) + -і (тәуелдік жалғау). | Заттың дөңгелене ойып кескен жерінің тереңдігі. Техникада қолданылады. |
810 | глубина моря | теңіз тереңдігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
811 | глубина промерзания | қату тереңдігі | Орыс тілінен калькамен берілген, зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (қату(-дың) тереңдіг+і) тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркестірудің мұндай үлгісі бар, мысалы: жүрудің жылдамдығы, ойлаудың тереңдігі т.т. | Судағы мұздың, топырақ бетінің мұз боп қатқан бетінің қалыңдығы. Гидрологияда қолданылады. |
812 | глубина проникания | кіру тереңдігі | Орыс тілінен калькамен берілген, зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (кіру(дің) терңдіг+і) тіркес. Қазақ тілінде сөз тіркестірудің мұндай үлгісі бар, мысалы: жүрудің жылдамдығы, ойлаудың тереңдігі т.т. | Бір затқа бір заттың ішкерілей енуінің шамасы. Геологияда қолданылады. |
813 | глубиномер | тереңдікөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен берілген біріккен сөз: жасалу жолы: тереңдік (-ті) (зат есім) + өлше (етістік) + -уіш (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: жүксалғыш, қолжуғыш т.т. | Су тереңдігін өлшейтін құрал. Гидрологияда қолданылады. |
814 | глушитель | бәсеңдеткіш | «Өшіргі» түрінде бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 261-бет.]. | «Өшіргі» түрінде бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 261-бет.]. |
815 | глыба | жақпартас | «Шойтас» түрінде бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 261-бет.]. | «Шойтас» түрінде бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 261-бет.]. |
816 | глянец | жалтырақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
817 | глянцевать | жалтырату | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
818 | гнездо | ұя | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
819 | гнездо клапанная | қысымтығын ұясы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (қысымтығын(-ның) ұя+сы) тіркес: қысымтығын – жаңа сөз, неміс сөзі «клапанның» функциялық баламасы, клапанның қысымды сыртқа шығармайтын тығын екендігі ескерілген, жасалу жолы: қысым (зат есім) + тығын (зат есім), қазақ тілінде мұндай сөзжасамның үлгісі бар, мысалы: тұскиіз, жүкаяқ т.т.; ұясы – гнездо лексемасының сөздік баламасы. | Қысымтығынның келесі бір тетікке орналастыратын тұсындағы ойма. Техникада қолданылады. |
820 | головка | бастиек | «Головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Сомын, бұранда т.с.с. бұрау үшін қажет жабдық, рельстің ұшы, бұран қалпақшасы. Техникада қолданылады. |
821 | головка болта | бұран бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (бұран(-ның) бастиег+і) тіркесі: бұран жаңа жасалған сөз болып саналады. Қазақ тілінің әлеуеті пайдаланылып, орыстың түпкі мағынасы «екі жаққа шайқау, бұрау» әрекетінің атауымен өзектес «болт» сөзінің функциясы ескеріліп жасалған. Бұран сөзінің жасалу жолы: бұр (етістік, бір бағытқа бағыттау мағынасында) + -а (бұра – етістік, үйіре, айналдыра бұр деген мағынада) + -н (зат есім). Қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай тәсілі бар, мысалы: ер-тұрман, боран, қорған т.т.; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Бұранның жоғары жағында кілт қиюластырып салып бұрау үшін, әрі мұрындық болу үшін салынатын қалпақша. Техникада қолданылады. |
822 | головка винта | бұранда бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (бұранда(-ның) бастиег+і) тіркесі: Бұранда – винттің сөздік баламасы, жасалу жолы: бұр (етістік) + -а (етістік) + -нда (зат есім), шын мәнінде, бұранды болу керек, соңғы -ы -а-ға спонтанды түрде өзгерген (Винттің «ебелек» деген баламасы ескерілмеген); бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Бұранданың басына бұрау үшін әрі тірек тоспа болу үшін салынатын қалпақша. Техникада қолданылады. |
823 | головка делительная | бөлгіш бастиек | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай бастиек? – бөлгіш бас тиек) тіркесі: бөлгіш - орыс тіліндегі нұсқаның дәлме-дәл аудармасы, делить/бөлу + -гіш/ель; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. Мұндай сөз тіркесінің тәсілі кең қолданылады, мысалы: тескіш құрал, кергіш ағаш т.т. | Екіге бөліп тұратын бастиек. Техникада қолданылады. |
824 | головка заклепки | тойтарма бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (тойтарма(-ның) бастиег+і) тіркесі: тойтарма – заклепка сөзінің мағыналық-функциялық баламасы: заклепка сөзінің мағынасында «шегенің ұшын жапыру» компоненті тойтармаға сәйкес келеді, өйткені «тойтар» етістігінің мағынасы да «қағылған шегенің не екі затты бекітетін темір тетіктердің екінші жақ шетін жалпақтап қайыруға» [ҚӘТС, 14-том, 212-бет] келіп саяды, жасалу жолы: тойтар (етістік) + -ма (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қайырма, басқарма т.т.; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Ұшы тойтарылған, жапырылған шегенің басы. Техникада қолданылады. |
825 | головка индикаторная | индикаторлы бастиек | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса (қандай бастиек? - индикаторлы бастиек) байланысқан будан тіркес: индикаторлы сын есімінің түбірі индикатор – латынның «көрсеткіш» деген мағына беретін сөзі, техникалық аспаптың атауына айналған; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Ұшында сезгіш, өлшегіш тетіктері орнатылған ұзынша істік тәріздес аспап. Техникада қолданылады. |
826 | головка рычага | иінтірек бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің несі? – иінтірек бастиегі) тіркесі: иінтірек «рычагтың» баламасы ретінде бекіген термин [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 305-бет.]; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Иінтіректің басына орнатылатын тетік, иінтіректің бас жағы. Техникада қолданылады. |
827 | головка светофора | бағдаршам бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бастиегі? – бағдаршам(-ның) бастиегі) тіркесі: бағдаршам – қазақ тілі нормасына енген сөз; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Бағдаршамның жоғарғы ұшы. Техникада қолданылады. |
828 | головка узла | торап бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бастиегі? – торап(тың) бастиегі) тіркесі: торап – узел сөзінің сөздік баламасы, жасалу жолы: тор (зат есім) + -ап (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қорап, тарап т.т.; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Мәшиненің, құрылғының, тетіктің бір-бірімен байланысты бөлшектерінің бастиегі. Техникада қолданылады. |
829 | головка цилиндров | цилиндрлер бастиегі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бастиегі? – цилиндрлер(-дің) бастиегі) будан тіркес: цилиндр(лер) – гректің «айналдырамын» деген сөзінен шыққан, мәшине мен механизмдердің (іштен жанатын қозғалтқыштың, бу мәшинесінің т.б.) піспекті қаптап тұратын шелекшесінің атауы; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Механизм мен қозғалтқыштардың цилиндрлерінің үстіне орнатылатын тетіктер. Техникада қолданылады. |
830 | головка шатуна | бұлғақ бастиегі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бастиегі? – бұлғақ(тың) бастиегі) тіркесі: бұлғақ – шатунның түпкі мағынасын (шататься) алып бейнелеп, функциялық сипаты ескеріліп аударылған сөз, жасалу жолы: бұлға (етістік) + -қ (зат есім), қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: тарақ, құрақ, атақ т.т.; бастиек - «головка» сөзінің мағыналық-функциялық баламасы әрі түпнұсқа сөз таңбалайтын заттың бейнесі де берілген; біріккен сөз: бас+тиек, екі сөз анықтауыш – анықталғыш қатынаста тұр, қазақ тілінде сөз біріктірудің мұндай үлгісі кездеседі, мысалы: жанқалта, сужылан, қолбала т.т. | Айналшақты-бұлғақты механизмнің піскегін иінді білікпен жалғастыратын тетігінің басы. |
831 | гололед | көктайғақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
832 | гомогенизатор | гомогендеуіш | Грек текті сөзге қазақ тілі қосымшасы жалғанған будан термин: түбірі «гомоген» бір текті, бірдей деген мағынаны білдіреді. Сөзжасам тәсілі қазақ тіліне сәйкеседі, қараңыз: тырнауыш, демдеуіш т.т. | Физикалық күйі тұрақты, бір текті қоспа, негізінен сұйық қоспа, жасайтын аппарат. Химияда қолданылады. |
833 | гондола | гондола | Италия сөзі, Венецияда арна бойымен адам таситын бір ескекті қайықты осылай атайды. Көлік техникасы саласында мағынасы кеңейіп әуе, теміржол көліктеріне байланысты да қолданылатын болды. | 1. авиацияда аэростатқа я дирижабльге ілінген кабинаның атауы; 2. Теміржолда көлбеу еденінде жүк төгетін тесігі бар жартылай вагондардың атауы. Басқа салаға тән емес. |
834 | гонт | жабынтақта, гонт | Екіұдай аударма: гонт – поляк сөзі, төбені, шатырды жабатын жұқа, жіңішке, сыналанып салынатын тақтайшаның атауы, жабын тақтай. | Шатырды жабатын жұқа, жіңішке, сыналанып салынатын тақтайшаның атауы. Құрылыста қолданылады. |
835 | горб | дөңес, өркеш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
836 | горбыль | шеттақтай | Функциялық-мағыналық аударма: горбыль – бөрененің сыртқы шетінің ұзына бойынан тілініп алынған шеткі тақтайдың орысша атауы, демек, толыққанды балама бола алады, шеттақтай біріккен сөзінің жасалу жолы: шет (зат есім) + тақтай (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жанқалта, қолбала т.т. | Бөрененің сыртқы шетінің ұзына бойынан тілініп алынған, сыртқы беті дөңес шеттік тақтай. Құрылыста қолданылады. |
837 | горение буксы | буксаның жануы | Калькамен берілген, зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан будан тіркес: букса – немістің сөзі, локомотивтің немесе вагон доңғалақтарының білігі мойынтірегін қаптап тұратын шойыннан я болаттын құйылған қораптың атауы; жануы – өртенуі, жалындауы емес, қатты күюі деген мағынада беріліп тұр. | Локомотивтің я вагонның буксасының қатты күюі. Басқа салаға тән емес. |
838 | горизонт | көкжиек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
839 | горка автоматизированная | автоматтандырылған дөңес | Бұл теміржол бойындағы сұрыптаушы құрылғының аты болғандықтан, дөңес сөзі сәйкеспейді. Сондықтан «горка» сөзіне байланысты сарапты тоқтата тұруға тура келеді (Сарапшы – Ж.Ж.). |
|
840 | горло крестовины | айқастырма алқымы | Мағыналық-функциялық, бейнелік аударма. Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің алқымы? – айқастырма(-ның) алқым+ы) тіркесі: айқастырма –крестовина сөзінің «айқастырылып салынған ағаш» деген мағынасы негіз етіліп жаңадан жасалған сөз, жасалу жолы: айқ- (көне синкретті түбір) + -а (етістік) + -с (ортақ етіс пен ортақтық мәндегі зат есім жұрнағы) + -тыр (өзгелік етіс) + -ма (зат есім) + -ның (ілік септігі жасырын тұр), алқым – горло лексемасының сөздік баламасы, жасырын ілік септігінде тұр. | Құбырлардың бұрма тармақатарын жалғастыратын мойнақтың айқышты түрінің қылта тұсы; теміржол рельсіндегі бір жолдан келесі жолға ауыстыратын бағыттаушы тетіктің қылта тұсы. Техникада қолданылады.
|
841 | горловина | қылта, мойын | Горловина – өңеш болып аударылғаны жөн деп санаймын, сондықтан горловина сөзіне қатысты сөздер мен сөз тіркестерін талдауды тоқтата тұруға тура келеді (Сарапшы – Ж.Ж.). |
|
842 | горн | көрік | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
843 | горн кузнечный | ұста көрігі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
844 | горючее | жанармай | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
845 | горючесть | жанғыштық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
845 | гостиница | қонақүй | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
846 | готовность | даярлық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
847 | готовность техническая | техникалық даярлық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
848 | гравер | нақышшы, өрнекші | Мағыналық аударма, француздың ою-өрнек салатын қолөнершіні атайтын graveur сөзінің мағынасын береді. Жазылуы нақысшы нұсқасында бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 262-бет.]. | Бейнелік немесе өрнектік композицияларды өзінің я басқаның суретіне қарап ойып салатын білікті жұмысшы. Өнертануда қолданылады. |
849 | гравиемойка | қиыршықтас жуғыш | Зат есім мен зат есімнің толықтауыш – толықталғыш қатынаста меңгеріле байланысқан (қиыршықтас (-ты) жуғыш) тіркесі: орыс тіліндегі сияқты біріккен сөз етіп беру (қолжуғыш деген сияқты) үш бірдей сөзді біріктіріп (қиыршық+тасты+жуғыш) сөзді рабайсыздыққа (громоздкость) ұшырататындықтан сөз тіркесі етіп берілуі тиімді болған, қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т. | Қиыршық тастарды жуатын құрылғы. Техникада, құрылыста қолданылады. |
850 | гравий | қиыршықтас | Қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т. | Су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас. Құрылыста қолданылады. |
851 | гравий карьерный | ашық кеніш қиыршықтасы | Ашық кеніш – француздың карьер сөзінің мағыналық-функциялық, бейнелік баламасы, түпнұсқада дәл осы мағынаны береді; қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т. | Ашық кеніштен қазылып алынатын қиыршықтас. Құрылыста қолданылады. |
852 | гравий строительный | құрылыстық қиыршықтас | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қиыршықтас? – құрылыстық қиыршықтас) тіркесі: құрылыстық – құрылысқа арналған деген мағынадағы анықтауыш; қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т. | Құрылыс салғанда пайдаланылатын қиыршықтас. Құрылыста қолданылады. |
853 | градиент гидравлический | гидравликалық градиент | Бұған дейін бекітілген терминдер тізімінде градация – үдеме болып аударылған, осы түбірден туындатуға болатын еді [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 262-бет.]. Сондықтан градиентке қатысты сарапты тоқтата тұруға тура келеді (Сарапшы – Ж.Ж.). |
|
854 | граница | шекара | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
855 | гранула | түйіршік | Сөздік балама. Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
856 | гранулометр | түйірөлшеуіш | Түпнұсқадан сөздерге мағыналық аударма жасалған да, құрылымы калькаланған (қазақ тілінде тіркес қылып беруге болады (түйір өлшеуіш), бірақ орыс тіліндегі пішіні көшірілген); біріккен сөздің екі компоненті толықтауыштық қатынаста тұр: (түйір(-ді) өлшеуіш), 2-компоненті (өлшеуіш) гректің метр сөзінің «өлшеймін» деген мағынасына сүйеніп аударылған, орыс тілінде біріккен сөздің екінші сыңары болып келгенде бұл сөз осы мағынаны беріп тұрады. | Ұсақ, дән тәріздес түйір нәрселердің шамасын анықтайтын құрал. Құрылыста қолданылады. |
857 | график грузопотока | жүк ағынының графигі | Бұған дейін график сөзінің кесте деген баламасы бекітілген. [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 262-бет.]. Сондықтан график сөзіне қатысты сарапты тоқтата тұруға тура келеді (Сарапшы- Ж.Ж.) |
|
858 | гребень | жал | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
859 | гребень направляющий | бағыттауыш жал | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
860 | грейфер | грейфер, жүкқармағыш | Бекіту үшін аударма екіталай, термин екіұшты болмауға тиіс болғандықтан, грейфер сөзіне байланысты сарапты тоқтата тұруға тура келеді Шеңгел деген сөз балама бола алтынын ескерте кету артық емес (Сарапшы – Ж.Ж.). |
|
861 | грохот | елеуіш | Сөзбе-сөз емес, функциялық-мағыналық балама (грохоттың да елейтін құрал екендігі ескерілген). Жасалу жолы: еле (етістік) + -уіш (зат есім). Қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: тырнауыш, қармауыш т.т. | Тас, құмды елейтін құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
862 | грохот барабанный | атанақты елеуіш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай елеуіш? – атанақты елеуіш) тіркесі: барабан сөзінің баламасы атанақ – диалектілік сөз, Түркіменстанда мекен ететін қазақтардың тілінде құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін орнатылатын дөңгелек шығыршық, блок атауы (Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – Б. 81.). Осы мағынасы барабан сөзіне аударма бола алады; елеуіш – сөзбе-сөз емес, функциялық-мағыналық балама (грохоттың да елейтін құрал екендігі ескерілген) сөз, жасалу жолы: еле (етістік) + -уіш (зат есім). Қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: тырнауыш, қармауыш т.т. | Атанағы бар, құм, тас атанақтың айналуымен еленетін құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
863 | грохот эксцентриковый | эксцентрлі елеуіш | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай елеуіш? – эксцентрлі елеуіш) будан тіркес: эксцентрлі (ех – тыс, сырт + сеntrum – тең ортасы, кіндігі) – латын тілінен енген сөз, орталығы жоқ, ауытқыған деген мағынаны білдіреді; елеуіш сөзінің жасалу жолы: еле (етістік) + -уіш (зат есім). Қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: тырнауыш, қармауыш т.т., елеуіш – сөзбе-сөз емес, функциялық-мағыналық балама (грохоттың да елейтін құрал екендігі ескерілген). | Кіндігі (тең ортасы) жоқ, еленетін зат ортаға үйірілмейтін елеуіш түрі. Құрылыста қолданылады. |
864 | груз | жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. Кеңістікке орналастырылатын нысан. |
865 | груз взвешиваемый | өлешенетін жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
866 | груз габаритный | ауқымды жүк | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – ауқымды жүк) тіркесі: ауқымды сөзінің жасалу жолы: ау (ауу етістігіне негіз болған көне сөз) + қым (қымтау етістігіне негіз болған көне сөз) + -ды (сын есім), габарит (француз) сөзінің баламасы ретінде алынған, себебі бұл сөздің мағыналық құрамында «ауқым» (заттың сыртқы сұлбасы) бар; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Сырт көлемі үлкен жүк. Басқа салаға тән емес. |
867 | груз импортный | импорт жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
868 | груз легкий | жеңіл жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
869 | груз легковоспламеняемый | тезтұтанғыш жүк | Орыс тілінен калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – тезтұтанғыш жүк) тіркесі: тіркес: 1-компонент – орыс тілінің формасында тұрған біріккен сөз, қазақ тілінде сөз біріктіру арқылы күрделі сын есім жасаудың мұндай тәсілі кездеспейді; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Оттан қауіпті, от тиіп кетсе тез жана жөнелетін жүк. Басқа салаға тән емес. |
870 | груз легкогорючий | тезжанғыш жүк | Орыс тілінен калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – тезжанғыш жүк) тіркесі: тіркес: 1-компонент – орыс тілінің формасында тұрған біріккен сөз, қазақ тілінде сөз біріктіру арқылы күрделі сын есім жасаудың мұндай тәсілі кездеспейді; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Оттан қауіпті, от тиіп кетсе тез жанып кететін жүк. Басқа салаға тән емес. |
871 | груз лесной | ағаш жүк | Мағыналық аударма, тектік ұғымды түрлік ұғыммен берілген («лесной» деген сөздің бұл контекстегі нақты мағынасы орман емес, сол орманнан алынатын ағашты білдіреді), мұндай тәсіл аудару заңдылықтарында дәлелденген. Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – ағаш жүк) тіркесі: ағаш – құрылыс материалы; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Орман өнімдерінен құралатын жүк (бөрене, тақтай, сырғауыл т.с.с.). Басқа салаға тән емес. |
872 | груз малотоннажный | азтонналық жүк | Орыс тілінен калькамен аударылған, сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – азтонналық жүк) тіркесі: 1-компонент – орыс тілінің формасында тұрған біріккен сөз, қазақ тілінде сөз біріктіру арқылы күрделі сын есім жасаудың мұндай тәсілі кездеспейді; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Салмағы тоннамен өлшегенде аз болып саналатын жүк. Басқа салаға тән емес. |
873 | груз массовый | көп жүк | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қанша жүк? – көп жүк) тіркесі: 1-сыңары көп сөзі «массовый» сөзінің осы контекстегі ауыспалы мағынасы («2. Көп мөлшерде өндірілген, көпке, көпшілікке арналған» [Ожегов, 1988, С. 276]) дәл табылып аударылған; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Мөлшері көп жүк. Басқа салаға тән емес. |
874 | груз мелкий | ұсақ жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
875 | груз опасный | қауіпті жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
876 | груз отправляемый | жөнелтілетін жүк | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
877 | груз разрядный | разрядты жүк | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – разрядты жүк) будан тіркес: 1-сыңары орыс тілінің «санат» деген мағына беретін сөзіне сын есімнің (-ты) жұрнағы жалғану арқылы жасалған; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Белгілі бір санат белгіленген, арнаулы жүк. Басқа салаға тән емес. |
878 | груз строительный | құрылыс жүгі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүгі? – құрылыс (-тың) жүгі) тіркесі: құрылыс – үй, ғимараттар салатын орын, нысан; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Құрылыс нысандарына арналған жүк. Басқа салаға тән емес. |
879 | груз сыпучий | сусыма жүк | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – сусыма жүк) тіркесі: сусыма – сыпучий лексемасының сөздік баламасы, қазақ тілінде сын есім жасаудың мұндай дәстүрі бар, мысалы: құйма (алтын), жүгіртпе (жол) т.т.; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Орнықсыз, шашылуға, төгілуге бейім жүк. Басқа салаға тән емес. |
880 | груз тарно-штучный | ыдысты-даналанған жүк | Орыс тілінен калькамен берілген тіркес: тарно-штучный сөзіне балама етілген ыдысты-даналанған қос сөзі орыс тілі сөзжасамының көшірмесі; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Ыдысқа (қорап, қап т.с.с.) салынған, жеке-жеке дана ретінде саналатын жүк. Басқа салаға тән емес. |
881 | груз транзитный | транзит жүк | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – транзит жүк) будан тіркес: транзит – латынның «ауыстыру, өткізу» мағынасындағы сөзі, қазақ тілінде зат есім зат есімге анықтауыш болып тіркесу қабілеті бар екені ескеріліп, орыс тілінің сын есім жұрнағы (-ный) ысырылып тасталған; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Жөнелтілетін жерден жолшыбай басқа жүк артпай белгіленген жерге дейін жеткізілетін жүк. Басқа салаға тән емес. |
882 | груз штабельный | текшеленген жүк | Есімше мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүк? – текшеленген жүк) тіркесі: текшеленген – штабельный сөзінің мағыналық баламасы, бұл сөзге түбір болған герман текті сөз штабель «бір нәрселердің дұрыс қойылған қатары» деген мағына береді, осы сипат қазақ тіліндегі текшелеу сөзіне дәл келеді; жүк – кеңістікке орналастырылатын нысан. | Дұрыс қатарлап қойылған жүк. Басқа салаға тән емес. |
883 | грузик балансировочный | теңгергіш жүкше | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүкше? – теңгергіш жүкше) тіркесі: теңгергіш – балансировочный сөзінің баламасы, балансировочный сын есімінің түбірі баланс зат есіміне «теңгерім» сөзі балама болып бекітілгені белгілі [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 244-бет.], теңгергіш сөзі осыған сүйеніп жасалған; жүкше – «жүк сияқты» [ҚТӘС, 6-том, 625-бет] деген ұқсастыру, кішірейту мағынасында заттандырылған сөз. | Автокөліктің, мотоциклдің дөңгелектерін теңгеру үшін теңгергіш білдек (станок) қолданылып, жүк қосатын жер анықталады, сондайда дөңгелекке қорғасыннан я мырыштан істеліп бекітілетін кішкене тетік. Техникада қолданылады. |
884 | грузило | батырғы | Қазақ тілінде «Қармақты су түбіне қарай батыруға арналған құйма қорғасын» [ҚӘТС, 3-том, 118-бет] дегенді білдіретін сөзінің мағынасы түрлік ұғымнан тектік ұғымға кеңейтіліп, орыс тілінде «суға батырылған бір нәрсеге ілінетін кішкене жүк» дейтін мағына беретін «грузило» [Ожегов, 1988, С. 120] сөзімен сәйкестендірілген. | Сұйықтыққа батырылған нәрсенің бар мүмкіндігінше тереңірек батуы үшін оған ілінетін шағын зат. Жалпы мағыналы сөз, техникада қолдануға бейім сөз. |
885 | грузовик | жүк мәшинесі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
886 | грузовместимость | жүксыйымдылық | Орыс тілінен калькамен аударылған біріккен сөз. Қазақ тіліне сөзжасамның мұндай тәсілі ене бастағаны байқалады, мысалы: жүкайналым, санқырлылық т.т. | Жүк таситын көлік құралдарына қаншалық жүк сыятындығын сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
887 | грузовой автомобиль малотоннажный | азтонналық жүк автомобилі | Сатылы жолмен байланысқан күрделі тіркес: алдымен 1-сыңар мен 2-сыңар анықтауыштық қатынаста байланысып барып (қандай жүк? – азтонналық жүк) 3-ші басыңқы сыңарға меншіктік анықтауыш болып тұр (ненің автомобилі? – азтонналық жүк(-тің) автомобилі); 1-компонент – орыс тілінің формасында тұрған біріккен сөз, қазақ тілінде сөз біріктіру арқылы күрделі сын есім жасаудың мұндай тәсілі кездеспейді. | Тым ауыр жүк көтеріп, тарта алмайтын автомобил. Басқа салаға тән емес. |
888 | грузонапряженность | жүктасымалдылық | Орыс тілінен құрылымдық калькамен аударылған біріккен сөз. Қазақ тіліне сөзжасамның мұндай тәсілі ене бастағаны байқалады, мысалы: жүкайналым, санқырлылық т.т. Біріккен сөздің 2-сыңары тасымалдылық – напряженность сөзінің сөзбе-сөз емес, контекстік баламасы, бұл контексте напряженность – «кернеулілік, шиеленісушілік, қызу» деген номинативті мағыналарынан келтірінді мағынаға көшіп тұр (жүкті тасымалдаудың қызу жүріп жатқанын білдіріп тұр). Осы сипатқа тасымалдылық сөзінің «тасымалдың көптігі, тасымалдың қызу жүріп жатуы» дейтін мағынасы сәйкесетіндіктен балама етіліп ұтымды ұсынылған. | Жүктің жиі, көп тасылатындығының сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
889 | грузонапряженность дороги | жолдың жүктасымалдылығы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүктасымалдылығы? – жолдың жүктасымалдылығы) тіркесі: жолдың деген компоненті – ілік септігіндегі меншіктік анықтауыш; 2-компонент (жүктасымалдылығы) – орыс тілінен құрылымдық калькамен аударылған біріккен сөз. Қазақ тіліне сөзжасамның мұндай тәсілі ене бастағаны байқалады, мысалы: жүкайналым, санқырлылық т.т. Біріккен сөздің 2-сыңары тасымалдылық – напряженность сөзінің контекстік баламасы, бұл контексте напряженность – «кернеулілік, шиеленісушілік, қызу» номинативті мағыналарынан келтірінді мағынаға көшіп тұр (жүкті тасымалдаудың қызу жүріп жатқанын білдіріп тұр). Осы сипатқа тасымалдылық сөзінің «тасымалдың көптігі, тасымалдың қызу жүріп жатуы» дейтін мағынасы сәйкесетіндіктен балама етіліп ұтымды ұсынылған. | Білгілі бір жолмен қанша, қалай жүк тасуға болатындығы. Басқа салаға тән емес. |
890 | грузооборот | жүкайналым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Көлік жұмысының негізгі көрсеткіші, көлікпен тасылатын жүктің көлемі. Басқа салаға тән емес. |
891 | грузоподъемность | жүккөтерімділік | Қазақ тілінің түсіндірме сөздіктерінде бұл ұғым оңтайлы етіліп «жүккөтергіштік» деп алынған [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Көлік құралының белгілі бір жағдайда бір амалда көтере алатын, орнын ауыстыра не таси алатын қабілетін сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
892 | грузоподъемность вагона | вагонның жүккөтерімділігі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүккөтерімділігі? – вагонның жүккөтерімділігі) будан тіркес: 1-сыңары вагон – стереотиппен көшіріле салған сөз, неміс тілінің wagen «арба (повозка)» деген сөзі; жүккөтерімділік қазақ тілінің түсіндірме сөздіктерінде ұғым оңтайландырылып етіліп «жүккөтергіштік» деп алынған [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Вагонның белгілі бір жағдайда бір амалда көтере алатын, орнын ауыстыра не таси алатын қабілетін сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
893 | грузоподъемность моста | көпірдің жүккөтерімділігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүккөтерімділігі? – көпірдің жүккөтерімділігі) тіркесі: көпірдің – ілік септігіндегі меншіктік анықтауыш; жүккөтерімділік қазақ тілінің түсіндірме сөздіктерінде ұғым оңтайландырылып етіліп «жүккөтергіштік» деп алынған [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Көпірдің салмақты көтере алу қабілетін сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
894 | грузоподъемность номинальная | номинал жүккөтерімділік | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүккөтерімділік? – номинал жүккөтерімділік) будан тіркес: латын текті номинальная сын есімі – «іс жүзіндегі емес, сөз жүзіндегі» деген ұғымдармен мәндес; жүккөтерімділік қазақ тілінің түсіндірме сөздіктерінде ұғым оңтайландырылып етіліп «жүккөтергіштік» деп алынған [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Көлік құралдарының қандай салмақтағы жүкті көтеруінің іс жүзіндегі шамасы емес, тек белгіленген ғана шамасы. Басқа салаға тән емес. |
895 | грузоподъемность подшипника | мойынтірек жүккөтергіштігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүккөтергіштігі? – мойынтірек(-тің) жүккөтергіштігі) тіркесі: мойынтірек – подшипниктің сөзбе-сөз аудармасы емес, функциялық сипатына балама етілген сөз, өйткені подшипник – мойын тәріздес тұстарға сүйеніш етіліп қойылатын сайман. Мұндай сөзжасам қазақ тілі дәстүрінде бар, мысалы: еңбеккүн, қоларба, қолбала, қолсағат т.т. жүккөтергіштік – көлік құралдарының белгілі бір жағдайда бір амалда көтере алатын, орнын ауыстыра не таси алатын қабілетін сипаттайтын өлшем. [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Мойынтірекке қанша салмақ түсіруге болатынын сипаттайтын шама. Техникада қолданылады. |
896 | грузоподъемность транспорта | көліктің жүккөтерімділігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жүккөтерімділігі? – көліктің жүккөтерімділігі) тіркес: көлік «транспорт» сөзінің баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген; жүккөтергіштік – көлік құралдарының белгілі бір жағдайда бір амалда көтере алатын, орнын ауыстыра не таси алатын қабілетін сипаттайтын өлшем. [ҚТӘС, 6-том, 621-бет]. | Көлік құралының белгілі бір жағдайда бір амалда көтере алатын, орнын ауыстыра не таси алатын қабілетін сипаттайтын шама. Басқа салаға тән емес. |
897 | грузополучатель | жүк алушы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
898 | грунт | топырақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
899 | грунт вечномерзлый | мәңгі тоң топырақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
900 | грунт глинистый | сазбалшықты топырақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
901 | грунт гравийный | қиыршықтасты топырақ | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – қиыршықтасты топырақ) тіркесі: сын есімге айналып анықтауыш қызметіне кірген қиыршықтас – гравийдің мағыналық баламасы: гравий (француз сөзі) – су мен желдің әсерінен тау жыныстарының кеуектеніп қиыршықталуынан пішінделген тас, қиыршықтас күрделі сөзінің жасалу жолы: қиыршық (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т.; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Жердің үстіңгі, сыртқы қабатында қиыршық тастар болуының сипаты. Геологияда қолданылады. |
902 | грунт дресвяной | үгіндітасты топырақ | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – үгіндітасты топырақ) тіркесі: сын есімге айналып анықтауыш қызметіне кірген үгіндітас – үгінді, борпылдақ тау жыныстарының сынықтарының атауы дресваның мағыналық баламасы, аударғанда «дресваның» үгілгендігі, тау жыныстарының сынығы екендігі ескерілген, үгінді тас күрделі сөзінің жасалу жолы: үгінді (зат есім) + тас (зат есім), қазақ тілінде сөз бірігуінің мұндай үлгісі бар, мысалы: теміржол, баспасөз, асқазан т.т.; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Таудың шөгінді жыныстарының бұзылуынан түзіліп, үгіліп сынып түскен тастары көп топырақ. Геологияда қолданылады. |
903 | грунт засоленный | сор топырақ | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – сор топырақ) тіркесі: сор – «засоленный» сөзінің сөздіктегі «тұзданған» деген аудармасы бар болса да, контекст ескерілген, атап айтқанда, қазақ тілінде тұзы көп, ащы топырақты «сор» деп сипаттайтыны белгілі; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Құрамында тұзы көп топырақ. Геологияда қолданылады. |
904 | грунт мерзлый | тоң топырақ | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – тоң топырақ) тіркесі: тоң – мерзлый сын есімінің мағынасы өтелетін, лексико-грамматикалық трансформация (сын есім зат есімге айналдырылған), трансформалауға «мерзлый» лексемасының сөздіктегі «мұз болып қатып қалған» сипаты себеп болған, сонан соң, терминдік ықшамдыққа бөгет болмау керек, екіншіден, топырақтың мұз боп қатқан түрі қазақ тілінде «тоң» деп аталады, үшіншіден, қазақ тілі синтаксисінде зат есім мен зат есім қабыса байланысып (тоң топырақ) сапалық анықтауыш қатынасын түзе алады; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Суықтан мұз болып қатқан топырақ. Геологияда қолданылады. |
905 | грунт песчаный | құм топырақ | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
906 | грунт подстилающий | төсеме топырақ | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – төсеме топырақ) тіркесі: төсеме – «подстилающий» сын есімінің сөздік баламасы, жасалу жолы: төсе (етістік) + -ме (сын есім), қазақ тілінде сөз жасамның мұндай тәсілі кеңінен қолданылады, мысалы: құйма (алтын), жарма (есік), керме (қабырға) т.т.; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Төселетін, төселген топырақ. Құрылыста қолданылады. |
907 | грунт пучинистый | ісінгіш топырақ | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – ісінгіш топырақ) тіркесі: 1-компоненті калькамен берілген, ісінгіш сөзін таңдауға «пучить» етістігінің «қампаю, ісіп кету, тырсию» сияқты мағыналық сипаттары ықпал еткен, сонымен қатар арнайы мақала берілмесе де, «ІСІН» реестрінде «Ісінгіш саздар» тіркесіне мынадай ішкі түсіндірме жасалған: «Сулы ортада су молекуларын сіңіріп, қатты көмпиіп ісінетін саз түрлері» [ҚӘТС, 15-том, 736-бет]; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Су сіңгенде, қатты көмпиіп ісінетін топырақ. Геологияда қолданылады. |
908 | грунт суглинистый | саздақ топырақ | Сөздік балама. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – саздақ топырақ) тіркесі: саздақ сын есімінің жасалу жолы: саз (зат есім) + -дақ (сын есім), қазақ тілінде сын есім жасалуының мұндай үлгісі бар, мысалы: тастақ, жүрдек, былқылдақ т.т.; топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Балшығынан құмы басым болатын топырақ. Геологияда қолданылады. |
910 | грунт супесчаный | құмайт топырақ | Сөздік балама. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топырақ? – құмайт топырақ) тіркесі: құмайт сөзінің жасалу жолы: құм (зат есім) + -айт (сын есімнің сирек кездесетін потенциалды жұрнағы); топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз. | Балшығы өте аз, негізінен, құмнан тұратын топырақ. Геологияда қолданылады. |
911 | грунт щебенистый | шақпатасты топырақ | Щебень қиыршықтас болып бекіген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 322-бет.]. Сондықтан қиыршықтасты топырақ болып қабылданғаны жөн. |
|
912 | грунтосмеситель | топырақ қоспалауыш | Орыс тілінің біріккен сөзі қазақ тілі синтаксисінің заңдылығына бағындырылып меңгеріле байланысқан сөз тіркесі түрінде берілген (топырақ (-ты) қоспалауыш): топырақ – «грунттың» баламасы ретінде қазақ тілінің нормасына енген сөз, жасырын табыс септігінде тұр; қоспалауыш – орыс тіліндегі смеситель сөзінің калькалық баламасы: смесь/қоспа (зат есім), + -ит/ла (етістік) + -ель/уыш (зат есім). | Топырақты араластыратын құрылғы. Құрылыста қолданылады. |
913 | группа вагонов | вагондар тобы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
914 | группа деталей | бөлшектер тобы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
915 | группа отливок | құймалар тобы | Орыс тілінен калькамен аударылып көшірілген: көптік жалғаулы «құймалардың» ілік септігіндегі формасына орыс тіліндегі «отливки» сөзінің родительный септігіндегі формасы теңестірілген; қазақ тілінде «топ» сөзі, негізінен, жанды заттарға қатысты қолданылады, бұл тіркесте «группаның» сөздік баламасын алғандықтан топ сөзі ауыспалы мағынаға ие болып, «бір жерге жинақталған заттар» мағынасына ауысқан. | Құйылып жасалған тетіктердің бірыңғай жинақтамасы. Техникада қолданылады. |
916 | группа цилиндрово-поршневая | цилиндрлі- піспекті топ | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай топ? – цилиндрлі-піспекті топ) будан тіркес: сын есімге айналып анықтауыш қызметіне кірген қос сөздің сыңары цилиндр гректің «айналдырамын, домалатамын» деген мағынадағы сөзі; піспек – поршень сөзінің мағыналық-функциялық баламасы, поршеньнің қимылы мен пішінінің піспектің қимылы мен пішініне ұқсайтыны негіз етілген; топ – бірыңғай заттардың құрамасы деген мағынада қолданылып тұр. | Цилиндрлер мен піспектерден құралған тетік. Техникада қолданылады. |
917 | группировка вагонов | вагон топтастыру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
918 | груша конуса | конус үрімшесі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің үрімшесі? – конус(-тың) үрімшесі) будан тіркес: конус – латынның дөңгелек табанынан жоғары қарай сүйірлене ұшталатын геометриялық денені атайтын сөзі; үрімше техника саласы бойынша «груша» сөзінің баламасы болып бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 262-бет.]. | Әуе техникасында, теміржол техникасында ауаны жинап сыртқа шығаратын конус тәріздес қондырғының ауа өткізілетін тұсы. Техникада қолданылады. |
919 | груша резиновая | резеңке үрімше | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай үрімше? – резеңке үрімше) тіркесі: резеңке сөзі орыстың резинка сөзінің қазақ тіліне бейміделіп сіңген формасы; үрімше техника саласы бойынша «груша» сөзінің баламасы болып бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 262-бет.]. | Резеңкеден жасалған үрімше. Техникада қолданылады. |
920 | гудрон кислый | қышқыл гудрон | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай гудрон? – қышқыл гудрон) будан тіркес: қышқыл сөзінің жасалу жолы: қыш (көне сын есім) + -қыл (көне кезеңде рай жұрнағы болған, мысалы, бозғыл деген сияқты); гудрон – француз сөзі, мұнай өңдегеннен қалатын кез келген қара шайыр зат. | Мұнай құрамынан бензинді, керосинді және дистилятты, майлы фракцияларды өндіріп алғанннан кейін қалатын шайыр тектес қарамайдың қышқыл түрі. Жол салуда битум жасау үшін пайдаланылады. |
921 | гудронатор | гудрондауыш | Жат сөзге (гудрон-) қазақ тілі қосымшасын (-дауыш) қосу арқылы жасалған. | Битумды шайырлағыш құрал. Басқа салаға тән емес. |
922 | гумус | қарашірік, гумус | Екіұдай аударма. Бір ғана «қарашірік» нұсқасын қалдыруға болады. Өйткені «гумус» сөзінің түпкі мағынасына да (латынның «жер, топырақ» деген сөзі), синхрондық мағынасына да (шіріген топырақ) толық сәйкеседі. | Топырақтың түрлі ағзалардың қалдықтарының әсерінен биохимиялық тұрғыдан ыдырауы нәтижесінде түзілетін бөлігі. Геология, биологияда қолданылады. |
923 | гурт | тіреуіш | Тіреуіш неміс тілінен енген, үш мағыналы сөздің (1. Тиынның қыры; 2. Тастан қашалған сына тәріздес күмбез; 3. Ұшақтың қанатының көлденең қаңқасының көлденең қыры, мұны француздың нервюра сөзімен атау да бар), үшінші мағынасының функциялық баламасы ретінде алынып отыр, яғни гурт қанатқа тіреуіш қызметін атқарады деген сөз, тіреуіш сөзінің жасалу жолы: тіре (етістік) + -уіш (зат есім), қазақ тілінде зат есімнің жасалуында бұл тәсіл кеңінен қолданылады, мысалы: түйреуіш, жануыш т.т. | Ұшақ қанаттарының қаңқасының көлденең қыры, қанатты тіреп тұратын тетік. |
924 | гусеница | шынжыртабан | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
925 | густота движения | қозғалыс жиілігі | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің жиілігі? – қозғалыс(-тың) жиілігі) тіркесі: қозғалыс сөзі бұл контексте «қатынасу, жүру» деген мағынада қолданылып тұр; жиілігі – густота сөзінің осы контекске сәйкес баламасы: егер сөздікке сүйеніп «қоюлығы» деп алса, қозғалыс сөзімен тіркесімі сәйкеспес еді (қазақ тілінде «қою» сұйықтықтың сипаты екені белгілі). | Жол қатынасының тығыздығы, көліктің белгілі бір кеңістікте жиі-жиі жүріп жатуы. Басқа салаға тән емес. |
926 | густота масла | майдың қоюлығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
927 | густота сети железных дорог | теміржол желілерінің жиілігі | Үш зат есімнің сатылай тізбектеліп матаса байланысқан тіркесімі: теміржол - қазақ тілінің нормасына енген сөз, ілік септігі түсіріліп ықшамдалып тұр (теміржолдың желілері), бұл сөз орыс тіліндегі нұсқасына толық сәйкесу үшін теміржолдардың болуға тиіс; 2-компонент желілерінің емес, желісінің болуға тиіс, орыс тіліндегі бұл сөздің баламасы сеть жекеше түрдегі ілік (родительный падеж) септігінде тұр, көпше түрде тұрса, сетей болатын еді; жиілігі – густота сөзінің осы контекске сәйкес баламасы: егер сөздікке сүйеніп «қоюлығы» деп алса, қозғалыс сөзімен тіркесімі сәйкеспес еді (қазақ тілінде «қою» сұйықтықтың сипаты екені белгілі). | Теміржолдардың бойында пойыздардың жиі жүруі. Басқа салаға тән емес. |
928 | давильник | сыққыш | Орыс тіліндегі нұсқаның түбір мағынасына сүйеніп жаңа сөз жасаған: сық (етістік) + -қыш = зат есім. Бұл сөздің «қысу» мәніндегі мағынасы да бар, бірақ ол бұл жерде үйлеспейді, өйткені оны пайдаланып «қысқыш» деп алса, ол басқа құралдың қалыптасқан атауы болып шығар еді. | Қандай да бір затты қысуға, сығуға арналған құрал, құрылғы. Техникада қолданылады. |
929 | давильщик | сығушы | Сөздік балама. Әуелгіде (давильщик) жүзім сығатын адамды осылай атаған, кейінгі терминдік ыңғайдағы мағынасы функциялық тұрғыдан дамып шыққан. | Сыққыш құралмен, құрылғымен жұмыс істейтін адам. Техникада қолданылады. |
930 | давление | қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
931 | давление атмосферное | атмосфералық қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
932 | давление в тормозной магистрали | тежеуіш магистралындағы қысым | Орыс тілінен калькамен берілген: тежеуіш = тормозной, магистралындағы = в магистрали, қысым = давление. Будан тіркесім: 1-компонентте ілік септігі ықшамдалып түсіп қалған (тежеуіш(-тің) магистралы), 2-компонент сол қалпында алынып қазақ тілі қосымшалары қосылу арқылы сын есімге айналып тұр: магистрал (зат есім) + -ы (тәуелдік жалғау) + -нда (жатыс септігінің жалғауы) + -ғы = сын есім; қысым – давление лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -ым = зат есім. | Пойыздың я вагонның баурында болатын, локомотивтің компрессорынан ауа барып пойызды тежеуге мүмкіндік беретін жүйе. |
933 | давление гидродинамическое | гидродинамикалық қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
934 | давление гидростатическое | гидростатикалық қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
935 | давление динамическое | динамикалық қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
936 | давление допускаемое | шектеулі қысым | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қысым? – шектеулі қысым) тіркесі: шектеулі – допускаемое сөзінің осы контекске орайлы баламасы: допускаемое сөзін сөздік бойынша «рұқсат етілетін, жіберілетін» деп аударса, түпнұсқаның мағынасына нұқсан келер еді, өйткені бұл жерде сөз түсіруге болатын қысымның мөлшері, шегі туралы; қысым – давление лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -ым = зат есім. | Мүмкін болатын деңгейде ғана түсіретін, мөлшерін онан асырмай түсіретін қысым. Техникада қолданылады. |
937 | давление избыточное | артық қысым | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қысым? – артық қысым) тіркесі: артық – избыточное сын есімінің сөздік баламасы; қысым – давление лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -ым = зат есім. | Қысымның тым мол болуы, мөлшерден тыс қысым. Техникада қолданылады. |
938 | давление контактное | түйісу қысымы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қысымы? – түйісу(-дің) қысымы) тіркесі: 1-компонентінде орыс тіліндегі қатыстық сын есім (контактное) заттанған тұйық етістіктің ілік септігімен беріліп тұр, қазақ тілінде матаса байланысқан тіркестің алдыңғы орында тұрған бағыныңқы сыңары анықтауыш болатыны ескерілген сияқты, түйісудің орысшасы контакт – латынның «түйісу, қабысу» сияқты мағына беретін contactus сөзінен шыққан, орыс тілінде қолданылатын мағынасы да осы «түйіс»; қысым – давление лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -ым = зат есім + -ы (тәуелдік жалғау). | Түйісу арқылы болатын қысым. Техникада қолданылады. |
939 | давление осевое | өстік қысым | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қысым? – өстік қысым) тіркесі: өстік – орыс тілінен қазақ тілінің дыбысталымына бейімделіп транскриптіленген сөз; қысым – давление лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: қыс (етістік) + -ым = зат есім. | Ұштарына дөңгелек орнатылған белтемірге қатысты қысым. Техникада қолданылады. |
940 | давление рабочее | жұмыстық қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
941 | давление стандартное | стандарт қысым | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
942 | дальномер | алыстықөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен аударылып жасалған сөз: алыстық = даль, мер = өлшеуіш. Біріккен сөздің 1-компоненті ықшамдалған, әйтпесе тіркес сөз ретінде толық құрылар еді (алыстық+ты өлшеуіш). Қазақ тілінің нормасында сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: қап(-ты)+тесер (тышқан), қол(-ды)+жуғыш т.т. | Қашықтықты өлшейтін құрал. Техникада қолданылады. |
943 | дальность | алыстық, қашықтық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
944 | дальность видимости | көріну қашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
945 | дальность перевозки груза | жүк тасу қашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
946 | дальность полета | ұшу қашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
947 | дальность рейса | сапар қашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
948 | дальность транспортирования | тасымалдау қашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
949 | данные | деректер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
950 | данные исходные | бастапқы деректер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
951 | датчик | бергіш, датчик | Орыс тілінде қолданылып жүрген «датчик» сөзі орыстың «дать» деген сөзінен шыққан деп жаңылушылық бар. Сондықтан «датчик» сөзіне байланысты сөздердің сарабын тоқтата тұруға тура келеді (Сарапшы – Ж.Ж.) |
|
952 | дверь массивная | шомбал есік | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай есік? – шомбал есік) тіркесі: шомбал – массивная сын есімінің мағыналық құрамындағы «ауыр, көлемді» деген компоненттерді қамтиды; есік – тура мағынасында қолданылып тұр. | Салмағы ауыр, көлемі де үлкен есік. Құрылыста қолданылады. |
953 | двигатели малооборотистые | жайайналымды қозғалтқыш | Тіркес түрінде берілгені заңды болар еді. |
|
936 | двигатели многорядные | көпқатарлы қозғалтқыш | Тіркес түрінде берілгені заңды болар еді. |
|
937 | двигатель | қозғалтқыш | Калька әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш) | Энергияның басқа түрлерін механикалық энергияға айналдыратын құрылғы. Техникада қолданылады. |
938 | двигатель авиационный | авиация қозғалтқышы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қозғалтқышы? – авиацияның қозғалтқышы) будан тіркес: авиа+ция – авиа әуе жолдары, әуе техникасын білдіретін күрделі сөздердің бірінші бөлігі, бұл сөзді үндіеуропашылар латынның құс деген сөзінен шығарады, ностратшылар мұны арабтың һәва, қазақ тіліне мағынасын кеңейтіп ауа және әуе болып тармақтала бейімделген сөзбен тектестіреді, авиация сөзі авиа сөзіне үдерістік мағына беретін -ция жұрнағы жалғанып жасалған; қозғалтқыш+ы – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Әуе көліктеріне арналған қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
939 | двигатель автомобильный | автомобил қозғалтқышы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қозғалтқышы? – автомобил(-дің) қозғалтқышы) тіркесі: автомобил – түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; қозғалтқыш+ы – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Автомобильде оттың қуатын механикалық қуатқа айналдыратын мәшине, мотор. Техникада қолданылады. |
940 | двигатель бесшумный | дыбыссыз қозғалтқыш | Орыс тіліндегі түпнұсқаның дәлме-дәл аудармасы. | Жұмыс істегенде дыбысы естіле қоймайтын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
941 | двигатель быстроходный | шапшаң жүріс қозғалтқышы | Қазақ тілінің синтаксистік заңдылығы ескеріліп, орыс тіліндегі тіркестің біріккен сыңары сөз тіркесі түрінде (шапшаң жүріс) ұтымды берілген; қозғалтқыш+ы – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Энергияның басқа түрін механикалық энергияға өте тез арада айналдырып отыратын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
942 | двигатель внутреннего сгорания | іштен жану қозғалтқышы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
943 | двигатель высокооборотный | жоғары айналымды қозғалтқыш | Қазақ тілінің синтаксистік заңдылығы ескеріліп орыс тіліндегі тіркестің біріккен сыңары сөз тіркесі түрінде (жоғары айналымды) ұтымды берілген; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Ішкі механизмдерінің айналу шамасы жоғары болатын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
944 | двигатель газотурбинный | газтурбиналы қозғалтқыш | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – газтурбиналы қозғалтқыш), орыс тілінен калькамен аударылған будан тіркес: 1-компоненті қазақ тілі заңдылығы бойынша қабыса байланысқан тіркес болуы қажет еді (қандай турбина? – газ турбина), оның «газтурбиналы» болып берілуі – кальканың әсері; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Ішінде газ сығымдалып барып қызатын, осыдан газ қысымының энергиясы газ турбинасының білігінің механикалық жұмысына айналатын жылулық қозғалтқыш. Техникада, энергетикада қолданылады. |
945 | двигатель дизельный | дизель қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
946 | двигатель инжекторный | инжекторлы қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
946 | двигатель карбюраторный | карбюраторлы қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
947 | двигатель комбинированный | құрама қозғалтқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – құрама қозғалтқыш) тіркесі: құрама – комбинированный сөзі түбірінің «тіркестіру, қосу т.с.с.», яғни құрастыру, мағынасына мәндес етіліп аударылған сөз; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Екі я онан да көп бөліктің қосылысынан құралған қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
948 | двигатель мощный | қуатты қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
949 | двигатель нереверсивный | реверссіз қозғалтқыш | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – реверссіз қозғалтқыш) будан тіркес: реверссіз – латынның «кері» деген мағына беретін сөзіне болымсыздық мағынадағы -сіз жұрнағы жалғану арқылы жасалған сын есім; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Айналысының қозғалысының бағытын кері бұруға болмайтын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
950 | двигатель плазменный | плазмалық қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
951 | двигатель поршневой | піспекті қозғалтқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – піспекті қозғалтқыш) тіркесі: піспек – поршень сөзінің мағыналық-функциялық баламасы, поршеньнің қимылы мен пішінінің піспектің қимылы мен пішініне ұқсайтыны негіз етілген, негізіне -ті жұрнағы жалғанып сын есім жасалған, бұл балама ресми бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 298-бет.]; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Піспек арқылы жұмыс істейтін қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
952 | двигатель реверсивный | қайтымды қозғалтқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – қайтымды қозғалтқыш) тіркесі: қайтымды – латыннан енген «кері» деген мағынадағы реверсивный сөзінің контекстік баламасы, егер реверсивный сөзінің тура мағынасын қолданса, тіркестің мағынасы бұрмаланып, «кері қарай қозғалтатын бір нәрсе» болып кетер еді, сондықтан мәндес қайтымды сөзі қозғалтқышқа орынды анықтауыш етілген; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Айналысының, қозғалысының бағытын кері бұруға болатын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
953 | двигатель стационарный | стационар қозғалтқыш | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – стационар қозғалтқыш) будан тіркес: стационар – латынның «қозғалмайтын нәрсе» деген сөзінен шыққан сөз, оны зат есім түбірі күйінде алуына қазақ тілінде зат есім мен зат есім қабысып сын есім сияқты анықтауыш бола алатыны себеп болған, мысалы: ағаш есік, күміс қасық т.т.; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Орнын ауыстырмайтын, орны тұрақты болатын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
954 | двигатель судовой | кеме қозғалтқышы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
955 | двигатель твердого топлива | қатты отынды қозғалтқыш | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
956 | двигатель тепловозный | тепловоз қозғалтқышы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
957 | двигатель тепловой | жылулық қозғалтқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – жылулық қозғалтқыш) тіркесі: жылулық – тепловой сын есімінің сөздік баламасы, жасалу жолы: жылу (зат есім) + -лық = сын есім; қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Ішкі энергиясының есебінен жұмыс істейтін, жылуды механикалық энергияға айналдыратын құрылғы. |
958 | двигатель тракторный | трактор қозғалтқышы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
959 | двигатель транспортный | көлік қозғалтқышы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
960 | двигатель турбовинтовой | турбоебелекті қозғалтқыш | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалтқыш? – турбоебелекті қозғалтқыш) тіркесі: 1- компоненті бірікпе сөз – турбо+ебелек(ті): турбо – латынның «құйынды айналыс» деген мағына беретін сөзі, жұмыс істеп тұрған газдың, будың, судың ағынын айналып тұратын біліктің энергиясына айналдыратын механизмнің (турбинаның) қысқартылған атауы, винт сөзінің ебелек болып алынуы іс жүзінде турбинада бұранда емес, ебелектің қолданылатындығынан (ебелектің төркіні – желмен иіріліп ұшуға бейім тұратын шөп атауы, семантикалық ұқсату заңы бойынша, осы қасиетіне орай желмен айналып тұратын тетіктің атауына айналған); қозғалтқыш – двигатель сөзінің калькасы әрі дәлме-дәл аударма: двигать = қозғау, қозғалту; + ель = қыш (двигатель = қозғалтқыш). | Газдың, будың, судың ағынын айналып тұратын біліктің қуатына айналдыратын қозғалтқыш. Техникада қолданылады. |
961 | движение | қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
962 | движение бесперебойное | толассыз қозғалыс | Сөздік балама. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – толассыз қозғалыс) тіркесі: толассыз сөзінің жасалу жолы: толас (зат есім, тынышталу, баяулау деген мағынада) + -сыз = сын есім. Бесперебойное сын есімінің сөздіктердегі баламалары – тоқтаусыз, үздіксіз, үнемі, алайда дәл осы контекске үйлеспейді, бұл баламалар жеке бір заттың қозғалысын нақты сипаттаса, синонимдес толассыз сын есімінде жалпылық, абстрактілік мән бар. Бұл контексте жол бойында көліктердің жүруінің жалпы жиілігі ескерілген; қозғалыс – байырғы сөз. | Жол бойындағы (автожол, әуе жолы, су жолы) үзіліссіз, үнемі тоқтаусыз қозғалыс. Басқа салаға тән емес. |
963 | движение в одном направлении поезда | пойыздың бір бағыттағы қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
964 | движение вращательное | айналмалы қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
965 | движение встречное | қарсы қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
966 | движение встречное поезда | пойыздың қарсы қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
967 | движение двустороннее | екіжақты қозғалыс |
|
|
968 | движение дорожное | жол қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
969 | движение дорожное безопасное | қауіпсіз жол қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
970 | движение дорожное местное | жергілікті жол қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
971 | движение импульсивное | ырықсыз қозғалыс | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – ырықсыз қозғалыс) тіркесі: ырықсыз – «импульсивный» сөзінің мағыналық құрамындағы «непроизвольный» - «өз бетімен емес, сыртқы ықпалмен» деген сипатына негізделген сөз, жасалу жолы: ырық («ерік» сөзінің конверсиясы, зат есім) + -сыз = сын есім; қозғалыс – байырғы сөз. | Өз бетімен емес, сырттан қозғау салумен болатын еріксіз қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
972 | движение караванное | керуен қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
973 | движение криволинейное | қисықсызықты қозғалыс | Орыс тілінен калькамен берілген тіркес, әйтпесе қазақ тілінде «сын+сын есім» үлгісімен сын есім жасау дәстүрі жоқ, мұндай сын есімдер тіркеспен жасалады: қисық сызықты қозғалыс. | Траекториясы қисық болып келетін қозғалыс. Геодезияда, физикада қолданылады. |
979 | движение круговое | айналма қозғалыс | Сөздік балама [Қараңыз: Орысша-қазақша сөздік, Алматы, 1978, 365-бет]. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – айналма қозғалыс) тіркесі. | Шеңбер бойымен жүретін қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
980 | движение левостороннее | сол жақты қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
981 | движение легковых автомобилей | жеңіл автомобилдер қозғалысы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
982 | движение неравномерное | бірқалыпсыз қозғалыс | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – бірқалыпсыз қозғалыс) тіркесі: бірқалыпсыз – біріккен сөз, жасалу жолы: бір (сан есім) + қалып (зат есім) + -сыз = сын есім, қазақ тілінде осыған ұқсас, бірақ сан есім мен қатыстық сын есімнің тіркесінен жасалатын күрделі сын есімдер бар, мысалы: төрт бұрышты, үш тармақты т.т., алайда бірқалыпсыз сөзі түсіндірме сөздікте біріккен сөз ретінде тіркелген [Қараңыз: ҚӘТС, 4-том, 170-бет]; қозғалыс – байырғы сөз. | Бірдей емес, біркелкі емес қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
983 | движение одностороннее | біржақты қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
984 | движение относительное | салыстырмалы қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
985 | движение периодическое | периодты қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
986 | движение пошерстное | ықтас жүріс | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай жүріс? – ықтас жүріс) тіркесі: ықтас – «пошерстное» сөзінің мағыналық баламасы, бұл орыс тіліндегі «қарсы емес, ығына қарай жүру» мағынасын беретін «по шерсти» фразеологиялық тіркесінің мағынасынан туындатылған сөз; жүріс – движение сөзінің мағыналық құрамында бар сөз, қазақ тілінде «ығып қозғалу» деген тіркес жоқтығы, «ығып жүру» тіркесінің бар екендігі, ғылым тілімен айтқанда, валенттілік ескеріліп қозғалыстың орнына жүріс келтірілген. | Ырқына қарай жүретін қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
987 | движение правостороннее | оң жақты қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
988 | движение пригородное | қаламаңылық қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
989 | движение прямое | тура қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
990 | движение рабочее | жұмыстық қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
991 | движение равномерное | бірқалыпты қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
992 | движение реверсивное | реверсивті қозғалыс |
|
|
993 | движение ускоренное | үдемелі қозғалыс | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
994 | движение устойчивое | орнықты қозғалыс | Сөздік балама. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – орнықты қозғалыс) тіркесі, алайда бұл тіркесімнің стилдік-фигуралық ерекшелігі бар: мағынасы қайшы сөздер тіркестірілген («оксюморон» деп аталады), қазақ тілінде мұндай тіркестер қолданылады, мысалы: жіпсіз байлау, мақтамен бауыздау, тірі өлік т.б. | Тұрақты, өзгермейтін қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
995 | движение циклическое | циклдік қозғалыс | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғалыс? – циклдік қозғалыс) будан тіркес: циклдік – гректің «шеңбер» деген сөзінен шыққан сын есім, өзара байланысты құбылыс, үдеріс, қимылдың белгілі бір уақыт аралығында шеңберленіп бітетіндігін білдіретін сын есім; қозғалыс – байырғы сөз. | Белгілі бір уақыт аралығында шеңберлене тиянақталатын қозғалыс. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
996 | движитель | қозғағыш | Калькалау арқылы жаңа термин жасалған. Қозғағыш сөзі қазақ сөздіктерінде «қозғайтын, қозғай беретін» деп сындық мағынада алынған, бұл контексте заттандырылып тұр, яғни терминденген. Қазақ тілі сөзжасамында мұндай тұлғамен жасалған зат есімдер бар: қысқыш, тоңазытқыш, сұрыптағыш т.т. | Қозғалтқыштың я болмаса сыртқы ықпалдың энергиясын сыртқы ортамен әсерлестіріп көлік құралдарының қозғалтатын пайдалы жұмысқа айналдыратын құрылғы, мәшиненің бөлігі. Техникада қолданылады. |
997 | движитель гусеничный | шынжыртабанды қозғағыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қозғағыш? – шынжыртабан қозғағыш) тіркесі: шынжыртабанды гусеничный сөзінің бейнелі баламасы, бекіген термин [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 263-бет.]; қозғағыш сөзі қазақ сөздіктерінде «қозғайтын, қозғай беретін» деп сындық мағынада алынған, бұл контексте заттандырылып, терминденген. Қазақ тілі сөзжасамында мұндай тұлғамен жасалған зат есімдер бар: қысқыш, тоңазытқыш, сұрыптағыш т.т. | Шынжыр табанды қозғағыштарға жататындар – тракторлар, танкілер, көліктің шырғаламайтын кейбір түрлері. Техникада қолданылады. |
998 | движитель колесный | дөңгелек қозғағыш | Дұрысы «дөңгелекті қозғағыш» болуға тиіс, бұған дефинициясына қарап көз жеткізуге болады. | Дөңгелекті қозғағыштарға жататындар – автомобил, локомотив, велосипедтер т.с.с. |
999 | двор грузовой | жүк ауласы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1000 | двор машинный | мәшине ауласы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1001 | двужильный шнур | қостінді бау | Осы саладағы «жила кабеля, жила провода» деген тіркестер «кәбіл талшығы, сым талшығы» деп аударалып бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 268-бет.]. Сондықтан мұны «қос талшықты бау» деп ұсынған жөн. | Электр тоғын жеткізетін баудың түрі, жұптастырылған екі талшықтан тұратын бау. Энергетикада қолданылады. |
1002 | двунога экскаватора | экскаватордың қостағаны | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қостағаны? – экскаватордың қостағаны) будан тіркес: экскаватор – латынның «үңгігіш, қашағыш» деген мағынадағы сөзі, шөмішімен қазатын, артатын мәшиненің атауы; қостаған – біріккен сөз, двуноганың мағыналық-функциялық баламасы (егер сөзбе-сөз аударса, «қосаяғы» болар еді де мағына бұрмаланар еді), жасалу жолы: қос (сандық мағынадағы сын есім) + таған (зат есім), қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлігілері кездеседі: алтыбақан, үшбұрыш, бірқазан (құс). | Экскаватордың жерге тұратын, тұруына тірек болатын екі аяғы. Техникада қолданылады. |
1003 | двутавр | қоставр | Орыс тілінен жартылай аударып, жартылай сол қалпымен алынған будандаса біріккен сөз: қос (екі) + «тавр» деп орыс тілінде «Т» пішіндес таңбаны айтады, ал қоставр екі «Т» таңбасының төменгі жақтарымен жұптасуын білдіреді. | Құрастырма элементтердің екі «Т» әрпінің табандарын түйістіріп көлденең жатқан «Н» әрпі пішіндес етіп жасаған кескіні, кесіндісі осындай рельс, салдау, белағаштар болады. Құрылыста қолданылады. |
1004 | дегазация | газсыздандыру | Дәлме-дәл сөздік балама. Жасалу жолы: газ (зат есім) + -сыз (латынның болымсыздықты білдіретін де- префиксіне балама, сын есім) + -да (етістік) + -н (ырықсыз етіс) + -дыр (өзгелік етіс) + -у = қимыл есімі, тұйық етістік. | Бір нысанды газдан арылту. Химияда қолданылады. |
1005 | дегазация вагонов | вагонды газсыздандыру | Зат есім мен етістіктің толықтауыш – толықталғыш қатынаста меңгеріле байланысқан (нені газсыздандыру? – вагонды газсыздандыру) тіркесі. | Вагонды газдан арылту. Техникада қолданылады. |
1006 | деготь | қарамай | Сөздік балама. Біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім. Қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады. | Ағаш, шымтезек, тас көмір сияқты қатты отынның өңделген шайырлы сұйық өнімі. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол құрылысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1007 | деградация | құлдырау | Латын текті сөздің (degradatio «құлату») мағыналық баламасы. | Біртіндеп құру, нашарлау, азу, кері кету, бұзылу. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол-көлік саласына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1008 | дегти высокотемпературные | жоғары температуралы қарамай | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қарамай? – жоғары температуралы қарамай) тіркесі: жоғары температуралы – тіркесу арқылы жасалған күрделі сын есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: орта бойлы (адам), қара топырақты (жер); қарамай – сөздік балама, біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім, қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады, түпнұсқамен сәйкестігі дұрыс болу үшін көпше түрде «қарамайлар» деп алынғаны жөн. | Ыстық қарамай. Химияда, құрылыста қолданылады. |
1009 | дегти каменноугольные | таскөмір қарамайы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қарамайы? – таскөмір(-дің) қарамайы) тіркесі: таскөмір – жасанды біріктірілген сөз, көмірдің тас тәріздес түрі; қарамай – сөздік балама, біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім, қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады, түпнұсқамен сәйкестігі дұрыс болу үшін көпше түрде «қарамайлар» деп алынғаны жөн. | Тас көмірден алынатын шайырлы сұйық өнім. Құрылыста қолданылады. |
1010 | дегти низкотемпературные | төменгі температуралы қарамай | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қарамай? – төмен температуралы қарамай) тіркесі: төменгі температуралы – тіркесу арқылы жасалған күрделі сын есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: орта бойлы (адам), қара топырақты (жер); қарамай –сөздік балама, біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім, қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады, түпнұсқамен сәйкестігі дұрыс болу үшін көпше түрде «қарамайлар» деп алынғаны жөн. | Салқын қарамай. Химияда, құрылыста қолданылады. |
1011 | дегти сланцевые | тақтатас қарамайы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қарамайы? – тақтатас(-тың) қарамайы) тіркесі: тақтатас – жасанды біріктірілген сөз, сланецтің сөздік баламасы; қарамай – сөздік балама, біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім, қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады. | Тақта тастан алынатын шайырлы сұйық өнім. Химияда, құрылыста қолданылады. |
1012 | дегти сланцевые сырые | дымқыл тақтатас қарамайы | Сатылай байланысқан «сын есім – зат есім = анықтауыш – анықталғыш – ілік септікті зат есім – тәуелдік жалғаулы зат есім» моделіндегі тіркесу: 1-саты – дымқыл тақтатас; 2-саты – тақтатас(-тың) қарамайы. | Тақтатастың дымқыл түрінен алынған шайырлы сұйық өнім. Химияда, құрылыста қолданылады. |
1013 | дегти торфяные | шымтезек қарамайы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің қарамайы? – шымтезек(-тің) қарамайы) тіркесі: шымтезек – жасанды біріктірілген сөз, торфтың сөздік баламасы; қарамай – сөздік балама, біріккен сөз: қара (сын есім) + май = зат есім, қазақ тіліндегі дәстүрлі біріккен сөз тобына (қарақат, алақоржын, қарағаш т.т.) жатады. | Шым тезектен алынатын шайырлы сұйық өнім. Химияда, құрылыста қолданылады. |
1014 | дежурный | кезекші | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1015 | дежурный депо | депо кезекшісі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1016 | дежурный парка | парк кезекшісі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1017 | дежурный сигналист | кезекші сигналшы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай сигналшы? – кезекші сигналшы) будан тіркес: кезекші зат есімі – дежурныйдың қалыптасқан баламасы; сигналшы – орыс тілі сөзіне қазақ жұрнағы жалғану арқылы жасалған зат есім. | Сигнал беріп, тоқтатудың ретін бақылап орындап отыратын қызметші. Басқа салаға тән емес. |
1018 | дежурный станции | станса кезекшісі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1019 | дезинфекция вагона | вагонды зарарсыздандыру | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1020 | действие направленное | бағытталған әрекет | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1021 | дека | дека | Бұл сөздің бастапқы мағынасы – «музыка аспаптарының шанағының қақпағы». Осы функциясын ұқсату заңы бойынша кеңейтіп техникалық тетіктерге де пайдаланылатын болды. | Кеме трюмінің астында болатын, трюмге құйылған су жиналатын,кеме түбінің жоғарғы қақпағы. Басқа салаға тән емес.
|
1022 | дельта реки | өзен атырауы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1023 | демонтаж, разбиение | бөліктеу | Орыс тіліндегі мәндес екі сөз бір баламамен берілген, бұлай болуы заңды да. Екі тіл үшін сөздік балама болып тұрған сөздердің мағыналық құрамы мен мазмұны әр шамада бола береді әрі аудармада контекст бағдар етіледі, техникалық контексте демонтаж «құрастырылған нәрсені бөлшек-бөлшек етіп бұзу» болғандықтан «бөліктеу» сөзі дұрыс алынған, жасалу жолы: бөл (етістік) + -ік (зат есім) + -те (етістік) + -у = қимыл есімі. | Құрастырылған нәрсені сол құрастырылған жолмен кері қарай тарқатып, бөліктерге бөліп бұзу. |
1024 | депо | депо | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1025 | депо вагонное | вагон депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1026 | депо вагоноремонтное | вагон жөндеу депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1027 | депо железнодорожное | теміржол депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1028 | депо локомотивное | локомотив депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1029 | депо моторвагонное | моторлы вагон депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1030 | депо оборотное | айналымдық депо | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай депо? – айналымдық депо) будан тіркес: айналымдық – орыс тілінен калькамен аударылған сөз, осы контекстегі мағынасы – «бір депоға негізгі депоның қызметтік қатынасы», депо – вагон, локомотивтерді жөндейтін, реттейтін, жұруге дайын қылатын орын. | Негізгі депоның я деполардың келесі бір депо үшін белгіленген орны, тағайындамасы. Басқа салаға тән емес. |
1031 | депо основное | негізгі депо | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1032 | депо приписки | тіркелу депосы | Орыс тілінен калькалап аударылған, қазақ тілі тіркесіміне үйлесе қоймайды, қараңыз: тіркелудің депосы, дұрысы «тіркелетін депо» болса керек еді. | Теміржол көліктері тіркелетін депо. |
1033 | депо рефрижераторное | рефрижераторлық депо | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай депо? – рефрижераторлық депо) будан тіркес: рефрижератор – латынның «суыту» мағынасын беретін сөзі; депо – вагон, локомотивтерді жөндейтін, реттейтін, жұруге дайын қылатын орын. | Деполардың вагонның типтеріне қарай бөлінетін түрі, яғни рефрижераторы бар вагондарды жөндейтін, реттейтін депо. Басқа салаға тән емес. |
1034 | депо ступенчатое | сатылық депо | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай депо? – сатылық депо) будан тіркес: сатылық сыңарының жасалу жолы: саты (зат есім) + -лық = сын есім; депо – вагон, локомотивтерді жөндейтін, реттейтін, жұруге дайын қылатын орын. | Локомотивтік депоның түрі. Бір-біріне қатар орналасқан бірнеше тікбұрышты тұрақтардан тұратын, әр келесі тұрақ алдыңғы тұрақ бойының бағытымен сатылай сәл жылжытылып байланыстырылған депо. Басқа салаға тән емес. |
1035 | депо тепловозное | тепловоз депосы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1036 | державка | ұстағыш | Ұстағыш сөзі балама болып отырған державка сөзі термин өрісіне көне сөзден жаңғыру арқылы келген, қазақ тіліне мағыналық-калькалық тұрғыдан жеткізілген (державка сөзі – держать етістігінен туныдайды). | Құрал-аспапты қондыру я бекітуге арналған тетік. Техникада қолданылады. |
1037 | держатель; прихват | ұстатқыш | Мағыналық аударма (калька болса, ұстаушы болар еді). Орыс тіліндегі мәндес екі сөз бір баламамен берілген, бұлай болуы заңды да: екі тіл үшін сөздік балама болып тұрған сөздердің мағыналық құрамы мен мазмұны әр шамада бола береді әрі аудармада контекст бағдар етіледі, техникалық контексте орыс тіліндегі екі сөздің (держатель, прихват) мағынасы да ұстауға келіп саяды. | Өңдеу кезінде тетікті білдікке (станок) бекітіп ұстатқызатын тетік. Техникада қолданылады. |
1038 | детали базовые | базалық бөлшек | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай бөлшек? – базалық бөлшек) будан тіркес: базалық – шет тіл сөзіне қазақ тілінің -лық жұрнағын қосу арқылы жасалған сын есім, түбірі база – француздың «негіз» дегенді білдіретін сөзінен шыққан сөз. Техника өрісіне түскенде «доңғалақ біліктерінің арақашықтығы» деген мағынаға ие болады; бөлшек – деталь сөзінің мағыналық баламасы, орыс тіліндегі нұсқасына толық сәйкесу үшін бөлшектер деп алған жөн. | Теміржол көліктері мен автомобилдердің доңғалақтарының біліктерінің арақашықтығындағы бөлшектер. Басқа салаға тән емес. |
1039 | детали машин | мәшине бөлшектері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1040 | детали передач | беріліс бөлшектері | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бөлшектері? – беріліс(-тің) бөлшектері) тіркесі: беріліс – передачаның калькалық баламасы, жасалу жолы: бер (етістік) + -іл (ырықсыз етіс) + -іс = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: жіктеліс, құбылыс, қоныс, т.т.; бөлшектер – детали сөзінің мағыналық баламасы. | Мәшинелерде бір нысандағы қимылды келесі нысанға ауыстыратын механизм, құрылғы. Техникада қолданылады. |
1041 | детали хромированные | хромдалған бөлшектер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1042 | деталирование чертежа | сызбаны бөлшектеу | Орыс тілінен дәлме-дәл аударма жасалған: сызба/чертеж-ны/-а, бөлшек/деталь –теу/-ирование. Зат есім мен етістіктің толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені бөлшектеу? – сызбаны бөлшектеу) тіркесі. | Сызбаны егжей-тегжейлеп бөлшектерін анықтап, белгілеу. Техникада қолданылады. |
1043 | деталь | бөлшек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1044 | деталь исправная | жарамды бөлшек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1045 | деталь литая | құйма бөлшек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1046 | деталь общая | жалпы бөлшек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1047 | деталь однотипнная | біртипті бөлшек | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай бөлшек? – біртипті бөлшек) будан тіркес: біртипті – біріккен будан сөз, орыс тілінің формасы көшірілген, қазақ тілінде біріккен сын есімнің емес, тіркесіп күрделенетін сын есімнің жасалуы бар, мысалы: екі қырлы, үш бұрышты, төрт қырлы т.т.; бөлшек – деталь сөзінің мағыналық баламасы. | Бір тектес, бір топқа жататын, ұқсас бөлшектер. Техникада қолданылады. |
1048 | деталь поддерживающая | демеуіш бөлшек | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай бөлшек? – демеуіш бөлшек) тіркесі: демеуіш – поддерживающая лексемасының сөздік баламасы, жасалу жолы: деме (етістік) + -у (тұйық етістік) + -іш = зат есім, қазақ тілінде зат есімнің жасалуының мұндай үлгілері бар, мысалы: елеуіш, түйреуіш, тырнауыш т.т.; бөлшек – деталь сөзінің мағыналық баламасы. | Механизмнің бір теігін я тетіктерін сүйеп тұратын бөлшек. Техникада қолданылады. |
1049 | деталь специальная | арнаулы бөлшек | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1040 | детектор | детектор | Латынның «айқындаушы, табушы» деген мағына беретін сөзі. | 1. Электр сигналын анықтайтын электрлі тізбек; 2. Түрлі кішкене бөлшектерді (нейтрон, протон т.с.с.), радиоактивті немесе жылу сәулелерін табуға арналған аспап. Физикада қолданылады. |
1041 | детектор совпадений | сәйкестік детекторы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің детекторы? – сәйкестік(-тің) детекторы) будан тіркес: сәйкестік – совпадение лексемасының сөздік баламасы; детектор – латынның «айқындаушы, табушы» деген мағына беретін сөзі. | Тетіктердің сәйкестігін анықтайтын аспап. Техникада қолданылады. |
1042 | детектор транспорта | көлік детекторы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің детекторы? – көлік(-тің) детекторы) будан тіркес: көлік – транспорттың баламасы ретінде бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 315-бет.]; детектор – латынның «айқындаушы, табушы» деген мағына беретін сөзі. | Көлік саласында қолданылатын детекторлардың жалпы атауы. Техникада қолданылады. |
1043 | дефект | ақау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1044 | дефект аварийный | апаттық ақау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1045 | дефектность | ақаулылық | Дефект сөзінен туындатылған сөз: дефект (кемшілік, ақау деген мағына беретін латын текті сөз) + -сть (зат есім жұрнағы). Ақаулылық – дефектность сөзінің дәлме-дәл аудармасы, салғастырыңыз: дефект/ақау + -н/-лы (сын есім) + ость/лық = зат есім. | Жетіспеушілік, кемшілік, олқылық, бүлінгендік. Жалпы мағыналы сөз, алайда техника тетіктеріне қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1046 | дефектовка | ақау іздеу | Мағыналық-функциялық аударма, бейнелеп жеткізу сипаты да бар, «дефектовка» үдерісі – ақауды іздеумен айналысатын амал-әрекет, түбірі дефект – кемшілік, ақау деген мағына беретін латын текті сөз, оған -овка қимыл мағыналы зат есім жұрнағы жалғанған, бұл – қазақ тіліндегі -уші (ізде-у+ші) құрамды жұрнағымен сәйкеседі. | Техника тетіктерінен, жолдан т.с.с. нысандардан бүлінген жерлерді іздеу, анықтау. |
1047 | дефектовщик | ақау іздеуші | Мағыналық аударма, шындығында дефектовщик – ақауды іздеумен айналысатын маман, түбірі дефект – кемшілік, ақау деген мағына беретін латын текті сөз оған -овка қимыл мағыналы зат есім жұрнағы жалғанған, бұл – қазақ тіліндегі -уші (ізде-у+ші) құрамды жұрнағымен сәйкеседі. | Техника тетігінен, механизм, мәшинелерден, жолдан ақау іздеп табатын маман. Техникада қолданылады. |
1048 | дефокусировка | фокуссыздандыру | Орыс тіліндік нұсқасындағы де- префиксінің болымсыздық мағынасы аударма нұсқада -сыз жұрнағы арқылы берілген. | Шоғырланған тұсты тарқату. Физикада қолданылады. |
1049 | дешифрирование | шифр ашу | Мағыналық аударма. Зат есім мен етістік толықтауыш – толықталғыш қатынаста меңгеріле байланысқан (шифрды ашу) будан тіркес: шифр – араб сөзі, шартты белгілердің жиынтық атауы; ашу – орыс тіліндік нұсқадағы де- префиксінің өтеуіне жүріп тұр. | Шартты белгілердің мәнін анықтау. Ақпараттануда қолданылады. |
1050 | диагностика безразборная | бөлшектемей диагноз қою | Пысықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан (қалай диагноз қою? – бөлшектемей диагноз қою) будан тіркес: бөлшектемей – безразборная сөзінің контекске қарай жасалған аудармасы (сөзбе-сөз болса, «талдаусыз» болар еді), өйткені бұл контексте әлдебір құранды затты бөлшектемей қарау туралы сөз болып отыр; диагноз қою – шет тілдің зат есіміне қазақ тілінің көмекші етістігін тіркестіру арқылы жасалған күрделі құрама етістік, диагноз – гректің анықтап танылған деген мағына беретін сөзі. | Қандай бір мәшинені, аспапты, тетікті, механизмді бұзбай тұтас күйінде тұрғанда диагноз қою. Медицинада қолданылады. |
1051 | диагностирование | диагноздау | Шет тіл сөзін қазақ тілінің сөзжасам ыңғайымен жеткізген термин: диагностілеу деп алса, оғаштау болатын сияқты, диагноздау деп алғаннан мағынаға нұқсан келіп тұрған жоқ. | Қандай да бір белгіні, жай-күйді алдын ала анықтау. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1052 | диагностирование машин | мәшинені диагноздау | Шеттілдік сөздерді қазақ тілі грамматикасының қалыбына салып жасаған, зат есім мен етістіктің толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені диагноздау? – мәшинені диагноздау) тіркесі. | Мәшиненің жай-күйін сипаттайтын нышан-белгілерді мүмкін болатын ауытқу, реттілігінің бұзылуын алдын ала білу үшін анықтау, зерттеу. Техникада қолданылады. |
1053 | диаграмма натяжения проводов | сым тарту диаграммасы | Будан тіркес: сым(-ды) – провод сөзінің бекітілген баламасы [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 75-бет.], жасырын табыс септігінде тұрып ықшамдалған; тарту(-дың) – жасырын ілік септігі түсіріліп ықшамдалған қимыл есімі; диаграмма – гректің сызба, сурет деген мағына беретін сөзі. | Сым тарту кезінде сызықтық кесінді немесе геометриялық пішіндер түрінде бейнеленетін шамалардың арақатысын көрнекілейтін сызба. Техникада, энергетикада қолданылады. |
1054 | диаграмма состояния железо-углерод | темір-көміртек күйінің диаграммасы | Дәлме-дәл аударма: темір-көміртек / железо-углерод, күйі/состояние + -нің/-я, диаграммасы/диаграмма. | Темір-көміртектің жай-күйінің сызықтық кесінді немесе геометриялық пішіндер түрінде бейнеленетін шамаларының арақатысын көрнекілейтін сызба. Химияда, геологияда қолданылады. |
1055 | диаметр вершин витков | орам ұш диаметрі | Дұрысы «орам ұшының диаметрі» болуы керек, сонда толыққанды балама әрі айқын тіркес болып шығады. | Орамдардың ұшының шеңберінің көлденең ені (диаметрі). Геометрияда қолданылады. |
1056 | диаметр вершин зубьев | тіс ұштарының диаметрі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің диаметрі? – тіс ұштары(-ның) диаметрі) будан тіркес: тіс ұштарының - ілік септігінде тұрған күрделі зат есім (тіс – негізгі зат есім, ұштары – көмекші есім), тістерінің компоненті – «зубьев» сөзінің тікелей аудармасы, ұшы сөзінде орыс тіліндегі вершина сөзі беретін «белгілі бір заттың ең жоғарғы бөлігі» мағына да бар, сондықтан дәл осы сөз балама етілуі қазақ тіліндегі сөз валенттілігіне сай келеді, себебі қазақ менталитетіне тістің «ең жоғарғы бөлігі» үйлеспейді, сүйір нәрсенің ең жоғарғы жағы қазақтың тілдік санасында «ұш+ы» сөзімен белгіленеді.; диаметр гректің «көлденең» сөзімен мәндес сөзінен шыққан, шеңбердің бір-бірінен ең қашықта орналасқан нүктелерін қосатын түзудің атауы. | Тістің ұштары шеңберінің көлденең ені (диаметрі). Техникада қолданылады. |
1057 | диаметр вершин конусов | конус ұштарының диаметрі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің диаметрі? – конус ұштарының диаметрі) будан тіркес: конус ұштарының - ілік септігінде тұрған күрделі зат есім (конус – негізгі зат есім, ұштары – көмекші есім), конус – латынның дөңгелек табанынан жоғары қарай сүйірлене ұшталатын геометриялық денені атайтын сөзі; диаметр гректің «көлденең» сөзімен мәндес сөзінен шыққан, шеңбердің бір-бірінен ең қашықта орналасқан нүктелерін қосатын түзудің атауы. | Конустың жоғарғы сүйір тұсының көлденең ені (диаметрі). |
1058 | диаметр делительный | бөлгіш диаметр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1059 | диаметр колеса | доңғалақтың диаметрі | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1060 | диаметр начальный | бастапқы диаметр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1061 | диаметр основной | негізгі диаметр | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1062 | дизелестроение | дизел жасау | Қазақ тілінің заңдылығына орай орыс тіліндегі біріккен сөздің контексіне қарай мағыналық тіркеспен берілген, зат есім мен етістіктің толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені жасау? – дизел (-ді) жасау) тіркесі: дизел – немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған іштен жану қозғалтқышының атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған; жасау – орыс тілі нұсқасындағы строениенің контекстік баламасы (егер сөзбе-сөз «құрылыс, құру» деп аударса, қазақ тілінің семантикалық валенттілігіне үйлеспейді, басқаша айтқанда, қазақ тілінде мәшинені құрмайды, мәшине құрылысын салмайды, мәшинені жасайды, құрастырады). | Дизел қозғалтқыштарын жасайтын өнеркәсіп саласы. Техникада қолданылады. |
1063 | дизель | дизел | Дизель – іштен жану қозғалтқышының немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған. | Іштен жану қозғалтқыштарының типі. Техникада қолданылады. |
1064 | дизель автомобильный | автомобил дизелі | Компоненттері шет тілден транскриптіленген сөз тіркесі. Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің дизелі? – автомобил(-дің) дизелі) тіркесі: 1-компонентінің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; дизель – іштен жану қозғалтқышының немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған, | Автомобилдің қозғалтқышының дизелдік түрі (Қарапайым айтқанда, соляр жанар майымен жұмыс істейтін қозғалтқыш). Техникада қолданылады. |
1065 | дизель компрессорный | компрессорлық дизел | Компоненттері шет тілден транскриптіленген сөз тіркесі. Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай дизел? – компрессорлық дизел) тіркесі: компрессорлық – сын есім, түбірі – компрессор латынның «сығу» мағынасын білдіретін сөзінен шыққан; дизель – іштен жану қозғалтқышының немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған. | Газ, бу сығатын тетігі бар дизел қозғалтқышы. Техникада қолданылады. |
1066 | дизель тепловоза | тепловоз дизелі | Компоненттері шет тілден транскриптіленген сөз тіркесі. Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің дизелі? – тепловоз(-дың) дизелі) тіркесі: тепловоз – орыс сөзі (кезінде «отарба» деген мағыналық баламасы болып, алынып тасталған), іштен жанатын қозғалтқышпен жүретін локомотивтің атауы; дизель – іштен жану қозғалтқышының немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған. | Тепловозға орнатылған қозғалтқыштың дизел түрі. Техникада қолданылады. |
1067 | дизель-вагон самоходный | өздігінен жүретін дизел-вагон | Түпнұсқа мағынасы толық жеткізілген балама. Орыс тіліндегі біріккен сөз «самоходный» қазақ тілінің мүмкіндігіне орай «өздігінен жүретін» деген сөз тіркесімен берілген, келесі компонент орыс тілінен құрылысы калькаланған қосарлы айқындауышты сөз (вагон – айқындауыш, дизел – айқындалғыш). | Дизел қозғалтқышы бар, локомотивтің сүйретуінсіз жүретін вагон. Басқа салаға тән емес. |
1068 | дизель-генератор | дизел-генератор | Орыс тіліндегі сөз транскриптіленген. Қос сөз: дизель – іштен жану қозғалтқышының немістің жасампаз инженері Дизелдің есімімен қойылған атауы, бұл сөз қазір жалқы есімнен жалпы есімге айналған; генератор – латынның «өндіргіш» деген мағына беретін сөзі. | Дизел қозғалтқыш пен генераторды біріктіріп құрастырылған құрылғы. Техникада қолданылады. |
1067 | дизель-поезд | дизел-пойыз | Қосарлы айқындауышты сөз: дизел айқындалатын сыңар, пойыз – айқындауыш. | Дизел қозғалтқышты қолданатын пойыз. |
1068 | дилер автомобильный | автомобил дилері | Компоненттері шет тілден транскриптіленген, зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің дилері? – автомобил(-дің) дилері) тіркес: автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; дилер (ағылшын сөзі «саудагер») – көтере сатып алып жекелеп сататын саудагер. | Автомобилдерді көтере сатып алып жекелей я болмаса шағын мөлшерде сататын жеке я заңды тұлға. Экономикада қолданылады. |
1069 | динамика полета | ұшу динамикасы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің динамикасы? – ұшу(-дың) динамикасы) будан тіркес: ұшу – жасырын ілік септігінде тұрған тұйық етістік; динамика – «күшке қатысты, күшті» деген мағынадағы грек сөзінен мағынасы кеңейген сөз, күштің әсерімен заттың қозғалуы, қозғалыс күйі, даму барысы, сыртқы әсерден бір құбылыстың өзгеріп тұруы деген мағыналарды қамтиды. | Әуе көліктерінің ұшу қарқынындағы өзгерістер. Басқа салаға тән емес. |
1070 | динамичность автомобиля | автомобилдің динамикалылығы | Компоненттері шет тілден транскриптіленген сөз тіркесі. Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің динамикалылығы? – автомобилдің динамикалылығы) тіркес: автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; динамикалылығы – динамика сөзінен туындатылған зат есім (динамика + -лы + -лық + -ы), динамика – «күшке қатысты, күшті» деген мағынадағы грек сөзінен мағынасы кеңейген сөз, күштің әсерімен заттың қозғалуы, қозғалыс күйі, даму барысы, сыртқы әсерден бір құбылыстың өзгеріп тұруы деген мағыналарды қамтиды. | Автомобилдің қозғалысқа бейімділігі. Басқа салаға тән емес. |
1071 | диоксид углерода | көміртек диоксиді | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің диоксиді? – көміртек(-тің) диоксиді) будан тіркес: көміртек – бүкіл органикалық заттардың ең маңызды құрамы болатын, элементтердің периодтық жүйесінің IV тобындағы химиялық элементтің атауы, біріккен сөз (көмір+тек); диоксид – екі есе тотыққан (оттектің екі атомы қосылған) элемент. | Қышқылтым дәмі бар, иіссіз, түссіз газ, көмір қышқыл газы. Химияда қолданылады. |
1072 | дисбаланс | теңгерімсіздік | Дисбаланс сөзінің мағыналық баламасы: дисбаланс = дис- + баланс, дис- – латынның болымсыздық мағынадағы жұрнағы, бұл қазақ тіліндегі -сыз/сіз жұрнағымен сәйкеседі; баланс – француздың «таразы» мағынасын беретін сөзінен дамып, қандай да бір затты я құбылысты қарама-қарсы қою я салғастыру жолымен сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі деген мәнге ие болған. Ал теңгеру – салғастыру сөзінің синонимі. Осыдан келіп, теңгер+ім үлгісімен зат есім жасалған. Қазақтағы «таразы басын тең ұстау» деген тұрақты тіркесті ескерте кету артық болмайды. Олай болса, теңгерім сөзі баланс сөзіне балама бола алады. | Теңгерімнің, тепе-теңдіктің бұзылуы. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1073 | дисбаланс колеса | дөңгелек теңгерімсіздігі | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің теңгерімсіздігі? – дөңгелек(-тің) теңгерімсіздігі) тіркес: дөңгелек – сын есімнен заттанып «арба, мәшине, трактор сияқты көліктерді жүргізетін, қозғалысқа келтіретін, айналып тұрған білікке кигізілген тетік» [ҚӘТС, 4-том, 714-бет] деген мағынаға ие болған; теңгерімсіздік – дисбаланс сөзінің мағыналық баламасы: дисбаланс = дис- + баланс, дис- – латынның болымсыздық мағынадағы жұрнағы, бұл қазақ тіліндегі -сыз/сіз жұрнағымен сәйкеседі; баланс – француздың «таразы» мағынасын беретін сөзінен дамып, қандай да бір затты я құбылысты қарама-қарсы қою я салғастыру жолымен сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі деген мәнге ие болған. Ал теңгеру – салғастыру сөзінің синонимі. Осыдан келіп, теңгер+ім үлгісімен зат есім жасалған. Қазақтағы «таразы басын тең ұстау» деген тұрақты тіркесті ескерте кету артық болмайды. Демек, теңгерім сөзі баланс сөзіне балама бола алады. | Дөңгелектердің арасындағы тепе-теңдік үйлесімнің бұзылуы. Басқа салаға тән емес. |
1074 | диспетчер | диспетчер | Ағылшын сөзі. Көліктің, өндірістің, мекеменің жұмысын реттеп жүргізуші адам. | Көліктің, өндірістің, мекеменің жұмысын реттеп жүргізуші адам. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1075 | диспетчер дороги | жол диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1076 | диспетчер локомотивный | локомотив диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1077 | диспетчер маневровый | маневр диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1078 | диспетчер поездной | пойыз диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1079 | диспетчер станционный | станса диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1080 | диспетчер старший | аға диспетчер | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1081 | диспетчер узловой | торап диспетчері | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1082 | дистанция | арақашықтық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1083 | дистанция безопасная | қауіпсіз арақашықтық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1084 | дистанция взлетная | ұшып көтерілу арақашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1085 | дистанция железнодорожных мостов | теміржол көпірлері арақашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1086 | дистанция посадочная | қону арақашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1087 | дистанция пути | жол арақашықтығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1088 | дифференциал заблокированный | бұғатталған дифференциал | Есімше мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай дифференциал? – бұғатталған дифференциал) будан тіркес: бұғатталған бұғаттау (болкирование) қимыл есімімен негіздес есімше, блокирование сөзі – блок сөзінен жасалған қимыл есімі, блок сөзі көпмағыналы, оның әлдебір затты сыртқы ықпалдан оқшаулау мағынасы қазақтың «бұғаттау» сөзіне сәйкеседі. «Бұғат» сөзі «бұғау», «бұғалық» сөздерімен түбірлес, үй қабырғасының жоғарғы ернеуін атайтын «бұғат» сөзімен мағынасы алшақтаған, әлдебір нәрсені ары жібермей бөгеу, тоқтату деген түпкі мағынасы бар; дифференциал сөзінің түпкі мағынасы – айырмашылық, техникалық мағынасы – «қосылу, ажырау» қозғалыстарынан олардың айырмашылығын я қосылысын көрсететін нәтижелер алатын механизм». | Трансмиссияның көлікті жүргізетін доңғалақтар бірге, бірдей айналмау үшін жұмыс істейтін бөлігі. Техникада қолданылады. |
1089 | дифференциал межколесный | дөңгелекаралық дифференциал | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай дифференциал? – дөңгелекаралық дифференциал) будан тіркес: дөңгелекаралық – межколесный сөзінің сөзбе-сөз баламасы, «дөңгелектердің арасындағы» тіркесімен мәндес біріккен сөз, қазақ тілінде сын есім жасаудың мұндай тәсілі бар, мысалы: халықаралық қатынас, тіларалық байланыс т.т.; дифференциал сөзінің түпкі мағынасы – айырмашылық. Техникалық мағынасы – «қосылу, ажырау» қозғалыстарынан олардың айырмашылығын я қосылысын көрсететін нәтижелер алатын механизм». | Дөңгелектерді бір мезгілде бірдей және бірге айналдырмайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
1090 | дифференциал межосевой | өсаралық дифференциал | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай дифференциал? – өсаралық дифференциал) будан тіркес: өсаралық – межосевой сөзінің транскрипциялық және грамматикалық аудармасы, «өстердің арасындағы» тіркесімен мәндес біріккен сөз, қазақ тілінде сын есім жасаудың мұндай тәсілі бар, мысалы: халықаралық қатынас, тіларалық байланыс т.т.; дифференциал сөзінің түпкі мағынасы – айырмашылық, техникалық мағынасы – «қосылу, ажырау» қозғалыстарынан олардың айырмашылығын я қосылысын көрсететін нәтижелер алатын механизм». | Өстерді бір мезгілде бірдей және бірге айналдырмайтын құрылғы. Техникада қолданылады. |
1091 | длина блок-участка | блок-учаске ұзындығы | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің ұзындығы? – блок-учаске(-нің) ұзындығы) тіркес: блок-учаске аударылмай алынған сөз, 2-бөлігі транскриптіленген; ұзындығы – тәуелдік жалғаулы зат есім, байырғы сөз, этимологияны қажет етпейді. | Теміржол аралығының дабылдатпа мен байланыс құралы ретінде пайдаланылатын, өткізетін бағдар шамдармен немесе бағдаршам және стансамен межеленетін бөлігінің ұзындығы. |
1092 | длина вагона | вагон ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1093 | длина виртуальная | ауани ұзындық | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай ұзындық? – ауани ұзындық) тіркес: ауани сөзінің жасалуына «ауу, басқа жаққа шығу» сияқты мағыналарды білдіретін «ауанда» етістігі негіз болған, виртуальный лексемасының баламасы ретінде бекітілген сөз [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 252-бет.], қазақ тілінде сын есім жасалуының мұндай үлгісі бар, мысалы: сыни (пікір), діни (мейрам) т.т.; ұзындық – зат есім, байырғы сөз, этимологияны қажет етпейді. | Белгілі бір жағдайға байланысты пайда болған, шындық өмірде болмайтын ұзындық. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1094 | длина кривой | қисық ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1095 | длина локомотива | локомотив ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1096 | длина маршрута | бағдар ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1097 | длина моста | көпір ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1098 | длина общей нормали | ортақ нормал ұзындығы | Дәлме-дәл аударма: ортақ/общей, нормал(-дың)/нормали, ұзындығы/длина. 1-компоненті мен 2-компоненті анықтауыштық қатынаста қабыса байланысқан, 2-компонент пен 3-компонент меншік анықтауыштық қатынаста матаса байланысқан. | Жанасқан кеңістіктерге перпендикуляр болып түсірілген ортақ түзу кесіндінің ұзындығы. Геометрияда, математикада қолданылады. |
1099 | длина опоры | тірек ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1100 | длина поезда | пойыз ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1101 | длина полезная | пайдалы ұзындық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1102 | длина полосы | жолақ ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1103 | длина потока | ағын ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1104 | длина пути | жол ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1105 | длина развернутая | жазылмалы ұзындық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1106 | длина рельсовой плети | рельстік өрме ұзындығы | Мағыналық-бейнелік балама: релістік/рельсовой, өрме(-нің)/плети, длина/ұзындығы. Бұл контексте өрме(-нің) сөзіне түсініктеме беріп кеткен жөн: 1. өрме – плеть сөзінің баламасы, плеть – плести – өру етістігіінен туындатылған зат есім, қазақ тілінде етістіктен -ме жұрнағы арқылы зат есім жасау кеңінен қолданылады, мысалы: үйірме, түйме, кездеме т.т | Қыздырылып шынықтырылған стандартты релістерден дәнекерленген, түйіссіз жолға салынатын релістің ұзындығы. Басқа салаға тән емес. |
1107 | длина станционного пути | стансалық жол ұзындығы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1108 | длина тормозного пути | тежеу жолының ұзындығы | Дәлме-дәл аударма: тежеу(-дің)/тормозного, жолының/пути, ұзындығы/длина. | Көлік құралының тежегіш жүйесінің іске қосылған сәтінен бастап әбден тоқтағанша баратын аралығының ұзындығы. Басқа салаға тән емес. |
1109 | длина эквивалентная | барабар ұзындық | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1110 | длительность смешивания | араластыру ұзақтығы | Бұл контексте қозғалтқыштағы майлардың, газдың араласуы туралы сөз болып тұр. | Қозғалтқыштағы майлардың, газдың араласу уақытының ұзақтығы. Басқа салаға тән емес. |
1111 | днище | түп | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1112 | днище автомобиля | автомобил бауыры | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің бауыры? – автомобил(-дің) ) будан тіркес: автомобилдің түпкі мағынасы «өздігінен қозғалатын, қимылдайтын, жүретін» деген мағынаны білдіреді, қазақ тілінің фонетикасына ыңғайлап транскрипцияланған; бауыры – днище сөзінің контекске орайластырылған баламасы (днище – түбі екені белгілі, бірақ қазақ ұғымында автомобилдің түбі болмайды, астыңғы жағы бауыры болады («аттың бауыры» деген сияқты). | Автомобилдің тірек болар негізінің атауы. Басқа салаға тән емес. |
1113 | добавка | үстеме | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1114 | добавка активная | белсенді үстеме | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1115 | добавка гидравлическая | гидравликалық үстеме | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1116 | добавки пластифицирующие | пластификациялаушы үстеме | Есімше мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай үстеме? – пластификациялаушы үстеме) будан тіркес: пластификация(лаушы) сөзі гректің «илеме, иілме» деген мағынадағы plastos және «істеу» деген мағынадағы facere сөздерінің бірігуінен жасалған, қазақ тілінің қосымшалары жалғану арқылы есімшеге айналып тұр: пластификация + -ла (етістік) + -ушы = есімше; үстеме – добавканың сөздік баламасы, жасалу жолы: үст (көмекші есім) + -е (етістік) + -ме = зат есім. | Иілгіш, иленгіш болу үшін полимер материалдардың құрамына енгізілетін заттар. Химияда қолданылады. |
1117 | добыча | қазылым | Добыча сөзінің контекстік мағынасы (яғни, кен қазу ісіне байланысты мағынасы) ескеріліп жаңадан жасалған сөз, жасалу жолы; қаз (етістік) + -ыл (ырықсыз етіс) + -ым = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: айтылым, таралым, жазылым т.т. | Қатты, сұйық, газ кендерін жерасты қойнауынан техникалық құралдармен алу үдерісі. Геологияда қолданылады. |
1118 | доза | мөлшерлеме | Жаңа сөз ұсынылған. Гректің «доза» сөзінің «бір нәрсенің белгіленген, дәл өлшеніп алынған мөлшері» деген мағынасын тірек еткен; жасалу жолы: мөлшер (зат есім) + -ле (етістік) + -ме = зат есім, қазақ тілінде зат есім жасалуының бұл тәсілі кеңінен қолданылады: кіріспе, көшірме, жүктеме т.т. | Белгілі бір заттың нақты белгіленген, дәл өлшеніп алынған мөлшері. Химияда, медицина т.б. салаларда қолданылады. |
1119 | доза запальная | тамызық мөлшері | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің мөлшері? – тамызық(-тың) мөлшері) тіркесі: тамызық контекстегі функцияны бағамдап запальная лексемасына балама етілген, сөздік мағынасы: «От тұтататын, кепкен, қураған отын» [ҚӘТС, 13-том, 681-бет], аударушылар мұның мағыналық құрамындағы «от тұтататын» деген сипатты тірек етіп, запальная сөзіне сәйкестірген; мөлшері – термин бірізді болуы үшін мөлшерлеме деп алынғаны жөн (өйткені осы қатардағы «доза» сөзі солай аударылған), сонда тамызықтың мөлшерлемесі болып бекітілуге тиіс. | Жанар майдың іштен жану қозғалтқышын от алдыруға жетерлік мөлшері. Басқа салаға тән емес. |
1120 | дозаправка топлива | жанармай үстеп құю | Мағыналық аударма. Екі бірліктен тұратын орыс тілі тіркесін үш сыңарлы етіп берудегі уәж – до- приставкасының мағынасын «үстеп» сөзімен жеткізгендік, заправка сөзінің контекстік баламасы жанар майға байланысты болғандықтан «құю» болып шығады. | Көліктегі жанар майдың үстіне тағы жанар май құю. Басқа салаға тән емес. |
1121 | дозарядка тормозов | тежеуішті үстеп зарядтау | Мағыналық аударма. Екі бірліктен тұратын орыс тілі тіркесін үш сыңарлы етіп берудегі уәж – до- приставкасының мағынасын «үстеп» сөзімен жеткізгендік, зарядтау – зарядка сөзіне қазақ тілінің жұрнағы жалғанған етістік. | Көліктің тежегіш құрылғысына сығымдалған ауа қосу. Басқа салаға тән емес. |
1122 | дозатор | мөлшерлеуіш | Орыс тіліндегі -тор жұрнағы бір әрекетті орындаушы аспап я адам деген мағынадағы сөздерді жасайды (организатор, диктатор т.т.), осы тұрғыдан келгенде, бұл жұрнақ қазақ тілінің -уіш жұрнағына сәйкес келеді, осы сәйкестік ескеріліп, балама ретінде мөлшерлеуіш сөзі ұсынылған; мөлшерлеуіш сөзінің жасалу жолы: мөлшер (зат есім) + -ле (етістік) + -у (тұйық етістік) + -іш = зат есім, қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: елеуіш, түйреуіш, тырнауыш т.т. | Белгілі бір затты (көбінесе сұйықты я газды) белгілі бір нақты шамасын белгілеп беретін аспап. Техникада, химияда, физикада, медицинада қолданылады. |
1123 | дозатор весовой | салмақ мөлшерлеуіш | Екі компоненті де зат есім болғанмен бағыныңқы сыңары (салмақ) басыңқы сыңардың (мөлшерлеуіш) негізіндегі (мөлшерлеу) етістікке меңгеріліп түзілген тіркес (нені мөлшерлеуіш? – салмақ(-ты) мөлшерлеуіш): салмақ – орыс тіліндегі сын есімнен контекске сүйеніп қазақ тіліне зат есім болып трансформаланған сөз; мөлшерлеуіш: орыс тіліндегі -тор жұрнағы бір әрекетті орындаушы аспап я адам деген мағынадағы сөздерді жасайды (организатор, диктатор т.т.), осы тұрғыдан бұл жұрнақ қазақ тілінің -уіш жұрнағына сәйкес келеді, осы сәйкестік ескеріліп, балама ретінде мөлшерлеуіш сөзі ұсынылған; мөлшерлеуіш сөзінің жасалу жолы: мөлшер (зат есім) + -ле (етістік) + -у (тұйық етістік) + -іш = зат есім, қазақ тілінде зат есім жасаудың мұндай үлгісі бар, мысалы: елеуіш, түйреуіш, тырнауыш т.т. | Бір амалды орындау үшін қажет заттың нақты шекті салмағын анықтайтын, сол шамада бөліп беретін аспап. Техникада, химияда қолданылады. |
1124 | дозировка | мөлшерлеу | Гректің «доза» сөзінің «бір нәрсенің белгіленген, дәл өлшеніп алынған мөлшері» деген мағынасына сүйеніп орыс тіліндегі дозировка қимыл есімі қазақ тіліндегі мөлшерлеу қимыл есімімен берілген. | Белгілі бір заттың нақты белгіленген, дәл шамасын өлшеп беру. Химияда, медицина т.б. салаларда қолданылады. |
1125 | документация проектная | жобалық құжаттама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1126 | документация техническая | техникалық құжаттама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1127 | документация технологическая | технологиялық құжаттама | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1128 | документация эксплуатационная | пайдалану құжаттамасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1129 | документы грузовые | жүк құжаты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1130 | документы перевозочные | жүк тасу құжаты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1131 | документы поездные | пойыз құжаты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1132 | документы проездные | жол жүру құжаты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1133 | долговечность машины | мәшиненің ұзаққа жарамдылығы | Мағыналық балама. жарыса байланысқан үш компонентті тіркесім: мәшиненің жарамдылығы, ұзаққа жарамдылық. Мәшиненің – транскрипция әдісімен берілген сөз формасы, ілік септігінің мағынасы орыс тіліндегі балама сөздің родительный септігімен сәйкесіп тұр; ұзаққа жарамдылық – долговечность лексемасының мағыналық баламасы, орыс тілінің сөздігінде бұл сөзге «берік, ұзақ уақытқа есептелген, берік» деген түсіндірме беріледі [Ожегов, 1988, С. 140], осы мағынасы «ұзаққа жарамдылық» сөзінің жиынтық мағынасына сай келеді. | Мәшиненің есепсіз ұзақ уақыт бойы бұзылмай жұмыс істеуге қабілеті. Басқа салаға тән емес. |
1134 | долото | қашау | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1135 | долото шарошечное | шаржы қашау | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай қашау? – шаржы қашау) тіркесі: шаржы – сирек қолданылатын сөз, көнерген сөз жаңғыртылған, «Тас сияқты қатты заттардың бетін өңдейтін жабдық» [Қараңыз: Қайыржан К. Сөз – сандық: Қазақтың көне сөздері. – Алматы: Өнер, 2013. – 415-бет], шарошечное сын есіміне негіз болған шарошка сөзінің түсінідірмесі – «фреза немесе фрезалар жиынтығы тәріздес өңдеу аспабы, тастың бетін өңдейді, тот басқан заттарды тазартады» [Орысша-қазақша сөздік, 1981, 525-бет]. Екі сөздің түсіндірмесін салыстырсақ, «қатты заттың бетін өңдейтін» ортақ сипатты көруге болады. Демек, бір-біріне балама бола алады; қашау – етістіктен мағынасы екіге жарылып зат есімге айналған сөз, аспап атауы. | Бұрғылайтын жабдықтардың бір түрі, кеніштің бұрғылаушы білдіктерінің тау жыныстарын бұзатын, уататын, қашайтын шаржылары бар, шаржыларына ұзындығы әр түрлі тістер орнатылған тетігі. Геологияда қолданылады. |
1136 | домкрат вагонный | вагон домкраты | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1137 | домкрат винтовой | бұрандалы домкрат | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1138 | домкрат гидравлический | гидравликалық домкрат | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1139 | донжон | басмұнара | Орта ғасырлардағы Еуропа қамалдарындағы негізгі мұнараның атауы жаңғыртылған. Қазақ тілінің заңдылығы бойынша біріккен сөз емес, тіркес түрінде ұсынылғаны жөн: бас мұнара. | Бұл теңіз жолдарындағы, әуе жолдарындағы, теміржол бойындағы негізгі үлкен мұнараның атауына айналған. Сәулетте, құрылыста қолданылады. |
1140 | допуск весовой | салмақтық шақтама | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай шақтама? – салмақтық шақтама) тіркесі: салмақтық – весовой лексемасының сөздік баламасы; шақтама – жаңа сөзжасам, жасалу жолы: шақ (дәл, лайық деген мағынадағы сын есім) + -та (етістік) + -ма = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: бастама, қойма, жолдама т.т., шақтама допуск лексемасымен сәйкесе алады: допуск сөзінің мағыналық құрамындағы мына бір сипат шақтаудың мағынасына үйлеседі: «2. Бір затты дайындағанда қажет мөлшерден ауытқуға мүмкіндік берілетін шек» [Ожегов, 1988, С. 143], яғни мөлшердің артық-кемін шақтап-шамалау. | Бір нәрсенің тисті салмағының қаншалықты артық-кем болу я дәл болу керектігінің шамасын лайықтау. Басқа салаға тән емес. |
1141 | допуск зависимый | тәуелді шақтама | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай шақтама? – тәуелді шақтама) тіркесі: тәуелді – бағынышты, басқаға байланысты деген мағынадағы сын есім; шақтама – жаңа сөзжасам, жасалу жолы: шақ (дәл, лайық деген мағынадағы сын есім) + -та (етістік) + -ма = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: бастама, қойма, жолдама т.т., шақтама допуск лексемасымен сәйкесе алады: допуск сөзінің мағыналық құрамындағы мына бір сипат шақтаудың мағынасына үйлеседі: «2. Бір затты дайындағанда қажет мөлшерден ауытқуға мүмкіндік берілетін шек» [Ожегов, 1988, С. 143], яғни мөлшердің артық-кемін шақтап-шамалау | Бір заттың өлшем-мөлшерін басқа бір затқа я жағдайға қарай шамалау. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол қозғалысына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1142 | допуск на износ | тозу шақтамасы | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста матаса байланысқан (ненің шақтамасы? – тозу(-дың) шақтамасы) тіркесі: тозу – изностың сөздік баламасы; шақтама – жаңа сөзжасам, жасалу жолы: шақ (дәл, лайық деген мағынадағы сын есім) + -та (етістік) + -ма = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: бастама, қойма, жолдама т.т., шақтама допуск лексемасымен сәйкесе алады: допуск сөзінің мағыналық құрамындағы мына бір сипат шақтаудың мағынасына үйлеседі: «2. Бір затты дайындағанда қажет мөлшерден ауытқуға мүмкіндік берілетін шек» [Ожегов, 1988, С. 143], яғни мөлшердің артық-кемін шақтап-шамалау. | Затты қаншалықты артық-кемді тоздыруға болатынының лайықты шамасы. Жалпы мағыналы сөз, алайда көлік құралына қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1143 | дорога | жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1144 | дорога автомобильная | автомобил жолы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1145 | дорога в выемке | ойықтағы жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Астынан құбыр жіберілетін жолдардың бір түрі. Басқа салаға тән емес. |
1146 | дорога в насыпи | үйіндідегі жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Астынан құбыр салынып оны көмген үйінді үстіндегі жол. Басқа салаға тән емес. |
1147 | дорога внутризаводская | зауытішілік жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1148 | дорога временная | уақытша жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1149 | дорога главная | басты жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1150 | дорога городская | қалалық жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1151 | дорога государственная | мемлекеттік жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1152 | дорога грунтовая | қара жол | Мағынасына, контексіне қарай жасалған аударма, шындығында, қазақ тілінде жер топырағының үстіндегі жолды (грунтовая дорога) осылай атайды. | Жер топырағының үстінен табиғи түрде түскен жол. Басқа салаға тән емес. |
1153 | дорога для автомобилей | автомобил жолы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1154 | дорога землевозная | топырақ таситын жол | Орыс тіліндегі екі компонентті тіркес мағыналық-құрылымдық ерекшелікке қарай үш компонентпен жеткізілген, бұған әсер еткен – дәл орыс тіліндегідей земл(е)+воз етіп сөзді ықшамдай біріктіру тәсілі қазақ тілінде жоқ болғандықтан, землевоз біріккен сөзінің ажыратпа мағынасына қарай (землю возящий) сөз тіркесі түрінде аударылған. | Жол құрылысында топырақ тасу үшін арнайы салынатын жол. Басқа салаға тән емес. |
1155 | дорога лесовозная | ағаш таситын жол | Орыс тіліндегі екі компонентті тіркес мағыналық-құрылымдық ерекшелікке қарай үш компонентпен жеткізілген, бұған әсер еткен – дәл орыс тіліндегідей лес(о)+воз етіп сөзді ықшамдай біріктіру тәсілі қазақ тілінде жоқ болғандықтан, лесовоз біріккен сөзінің ажыратпа мағынасына қарай (лес возящий) сөз тіркесі түрінде аударылған. | Орман ішінен сыртқа ағаш тасып шығару үшін жасалатын жол. Басқа салаға тән емес. |
1156 | дорога местная | жергілікті жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1157 | дорога наземная | жерүсті жолы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1157 | дорога неровная | тегіс емес жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1158 | дорога платная | ақылы жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1159 | дорога подземная | жерасты жолы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1160 | дорога пригородная | қаламаңылық жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1161 | дорога промышленная | өнеркәсіптік жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1162 | дорога с односторонним движением | біржақты қозғалыс жолы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1163 | дорога скользкая | тайғақ жол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1164 | дорога ухабистая | соқпа жол | Функциялық аударма: ухабистая сөзі шұқырлы, кедір-бұдыр, ойлы-қырлы деген сияқты мағыналарды береді, ал соқпа деп алуда сол шұқыр-шұқыр жолдармен жүргенде болатын жағдай ескерілген. | Кедір-бұдыр шұқырлары көп жол. Басқа салаға тән емес. |
1165 | дорога электрическая железная | электрлі теміржол | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1166 | дорожник | жолшы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1167 | дорожно-транспортное происшествие | жол-көлік оқиғасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1168 | доска приборная | аспап тақтасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1169 | досылка груза | қалдық жүкті жөнелту | Мағыналық аударма: орыс тіліндегі досылка сөзінің контекстегі мағынасын толыққанды ету үшін қалдық (қалған жүк деген мағынада) сөзі қосылып мағына түгенделген. | Көлікпен жүк тасуда алғашқы сапарда сыймай қалған жүкті жеткізіп беру. Көлік саласында бұл арнайы құжатпен заңдастырылады. Басқа салаға тән емес. |
1170 | древесина | сүрек | Дәлме-дәл аударма, орыс тіліндегі нұсқасы мен қазақ тіліндегі нұсқасының мағыналық жүгі бірдей. Осы балама бекітілген [Қараңыз: Бекітілген терминдер сөздігі. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. - Алматы, Дайк-Пресс, 2009. - 266-бет.] | Ағаш діңінің қабықтан кейінгі әдәуір көлемді бөлігін алып жатқан қабық пен өзектің арасында орналасқан қабаты. Құрылыста қолданылады. |
1171 | дрейф | ығу | Дрейф орыс тіліне голланд тілінен енген сөз, алғашқы мағынасы – қуу, жүзу. Орыс тіліне енгендегі мағынасы – су бетінде кеменің я басқа жүзетін заттың су ағынымен я желдің итеруімен жүзуі. Осыған орай бұған ығу сөзі сәйкес келеді, қазақ тілінде, ығу сөзі сияқты, әуелі етістік мағынасы басым болып, кейін екіге жарылып бірі етістік, бірі зат есім қатарында жүрген сөздер бар, мысалы: егеу, қашау, оқу т.т. | Кеменің я мұздың су бетінде ағыстың я желдің итеруімен жүзуі. Басқа салаға тән емес. |
1172 | дрель | бәрбі | Диалектіден келген сөз [Диалектологиялық сөздік, Алматы: Арыс, 2007, Б. 157], әдеби тілдегі нұсқасы – қол бұрғы, алайда әдеби нұсқаны алмай, жергілікті нұсқаны алғаны ұтымды болған, себебі қол бұрғының тағы бір аудармасы бар: «ручное сверло». Терминдегі ажыратушы (дифференциалдық) қағиданы ұстану үшін «бәрбі» сөзін жандандыру тіліміздің қабілетін арттырады. | Кішкене тесіктер жасауға арналған бұрғыны айналдыратын механизм. Техникада қолданылады. |
1173 | дрена | қашыртқы | Қазақ тіліндегі нұсқасы кәсіби лексикаға (су шаруашылығында арнайы қолданылатын сөзге) жатады, аудармашылар сирек сөзді жандандыруға талпынған. Дрена – ағылшынның «құрғату» дегенді мегзейтін сөзі, орыс тілінде дренаж жасауға, яғни құрғату үшін салынатын жерасты арнасы деген мағынада қолданылады. Осы тұрғыдан қашыртқы сөзінің сәйкестігі толық. | Суармалы жерлердегі артық суды басқа жаққа бұратын, қашыратын не бір жерге жинайтын желі, шұңқыр, кәріз; су жүретін кішкене арық, кәріз. Гидрологияда қолданылады. |
1174 | дренирование | кәріздеу | Дренаж сөзімен мәндес. Алайда кәріздеу деп алудағы себеп – қашыртқылау деп алса, онда бұл сөз «бір істі орындамай жалтара беру» деген мағына беретін етістік болып кетеді. Сондықтан дренаждың түбірі дрена сөзінің бір баламасы кәріз болғандықтан, сол сөзден қимыл есімі (кәріздеу) жасалған. | Топырақты арық, арна я құбыр арқылы құрғату және осылайша құрғату жүйесінің жалпы атауы. Құрылыста, медицинада қолданылады. |
1175 | дреноукладчик | қашыртқысалғыш | Калькамен берілген: қашыртқы / дрено + салғыш / укладчик. Қашыртқы кәсіби лексикаға (су шаруашылығында арнайы қолданылатын сөзге) жатады, аудармашылар сирек сөзді жандандыруға талпынған. Дрена – ағылшынның «құрғату» дегенді мегзейтін сөзі, орыс тіліне дренаж жасауға, яғни құрғату үшін салынатын жерасты арнасы деген мағынада қолданылады. Осы тұрғыдан қашыртқы сөзінің сәйкестігі толық; салғыш – «бір амал-әрекетті орындауға бейім, соны қайта-қайта орындай беретін» деген мағына жасайтын -ғыш (сал-ғыш) жұрнағы орысша нұсқасындағы -чик жұрнағымен сәйкесіп тұр, қазақ тіл сөзжасамында біріккен сөздің мұндай үлгісі бар: алжапқыш, қолжуғыш т.т. | Жерді құрғату үшін жер астына құбыр, кәріз салатын мәшинелердің (мысалы, экскаватордың) жалпы атауы. Техникада қолданылады. |
1176 | дробилка | уатқыш | Сөздік балама. Жасалу жолы: уат (етістік) + -қыш = зат есім. Қазақ тілінде құралдық мағына беретін -қыш жұрнағы арқылы зат есім жасалуының үлгісі бар, мысалы: басқыш, ескерткіш, қысқыш, мұздатқыш т.т. | Тас сияқты қатты заттарды ұсақтайтын, жаратын құрылғы. Құрылыста, геологияда қолданылады. |
1177 | дробилка конусная | конусты уатқыш | Сын есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай уатқыш? – конусты уатқыш) будан тіркес: конус(-ты) – латын сөзі, қимасы үшбұрыш болып келетін, жоғарғы ұшы бұрыш, табаны шеңбер болып келетін геометриялық дененің атауы, -ты жұрнағы арқылы анықтауыштық сын есімге айналған; уатқыш – дробилканың сөздік баламасы, жасалу жолы: уат (етістік) + -қыш = зат есім. Қазақ тілінде құралдық мағына беретін -қыш жұрнағы арқылы зат есім жасалуының үлгісі бар, мысалы: басқыш, ескерткіш, қысқыш, мұздатқыш т.т. | Құлатынды астында тұрып жұмыс істеуге арналған, үздіксіз жұмыс істей алатын агрегат, көбінесе кен қазбаларын уатуға қолданылады, конус пішіндес тетігінің шайқала айналуы (гирациялық қоимыл) арқылы уататын ерекшелігі бар. Теміржолдағы төгілмелі ұсақ заттарды таситын вагондардан тау жыныстарын төгіп жатқанда бірден өңдеуге қолданылады. Геологияда, құрылыста қолданылады. |
1178 | дробилка молотковая | балғалы уатқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай уатқыш? – балғалы уатқыш) тіркесі: балғалы – «балғасы бар» деген мағынадағы туынды сын есім (балға+-лы); уатқыш – дробилканың сөздік баламасы, жасалу жолы: уат (етістік) + -қыш = зат есім. Қазақ тілінде құралдық мағына беретін -қыш жұрнағы арқылы зат есім жасалуының үлгісі бар, мысалы: басқыш, ескерткіш, қысқыш, мұздатқыш т.т. | Минералды шикізаттың я соған ұқсас заттардың дәндерін, кесектерін, бөлшектерін айналып тұратын роторға топсамен бекітілген балғаларының соққысымен уататын механикалық мәшине. Металлургияда, геологияда қолданылады. |
1179 | дробилка щековая | жақты уатқыш | Сын есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай уатқыш? – жақты уатқыш) тіркесі: жақты – орыс тілінен калькамен берілген сын есім (щека – жақ, щековая – жақты), екі тілдегі контексте де малдың я адамның тісі бар жағының бейнесіне ұқсайтын уатқыш болғандықтан бейнелі-ауыспалы мағынада берілген сөз қызметін атқарады; уатқыш – дробилканың сөздік баламасы, жасалу жолы: уат (етістік) + -қыш = зат есім. Қазақ тілінде құралдық мағына беретін -қыш жұрнағы арқылы зат есім жасалуының үлгісі бар, мысалы: басқыш, ескерткіш, қысқыш, мұздатқыш т.т. | Өткір тістері бар жақтардың арасына түсіріп қатты кесектерді уатуға арналған құрылғы. Металлургияда, геологияда қолданылады. |
1180 | дробление | уату | Сөздік балама. Тұйық етістік. | Кесек заттарды ұсақтау. Жалпы мағыналы сөз, алайда жол салуға қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1181 | дублирование | телдеу | Телдеу балама болып тұрған «дублирование» сөзі француздың «жұп, екі рет, қос» деген мағынаны білдіретін дубль сөзінен туындатылған. Осы мағынасы телдеу сөзінің түбірі телдің мағыналық құрамындағы «2. Қатар, бірге, тең» [ҚӘТС, 14-том, 101-бет] деген сипатпен сәйкесетінін көруге болады. Оның үстіне орыстың бұл сөзін сөздік дәл мағынасына қарай жұп, қос деп алып, дублирование жұптау, қостау деп аударсақ, дублированиенің емес, «спарить, поддерживать» деген мәндерге ауысып кетер еді, сондықтан осы сөздермен мәндес тел(деу) сөзі терминнің бір мағыналылық қағидасына да лайық екендігін ескертеміз. Телдеу сөзінің жасалу жолы: тел (сын есім) + -де (етістік) + -у = тұйық етістік /қимыл есімі. Қазақ тілінде осындай жолмен сын есімнен етістік жасалады, мысалы: ақтау, қаралау, тазалау т.т. | Бір затты я құбылысты қатарлас, мезгілдес құбылыспен я затпен бірдей етіп істеу. Жалпы мағыналы сөз, алайда техникалық бөлшектерді қайталап жасауға қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1182 | дублирование детали | бөлшекті телдеу | Зат есім мен етістіктің толықтауыштық қатынаста меңгеріле байланысқан (нені телдеу? – бөлшекті телдеу) тіркесі: бөлшек – деталь сөзінің мағыналық-контекстік (техникалық контекске байланысты) баламасы; телдеу балама болып тұрған «дублирование» сөзі француздың «жұп, екі рет, қос» деген мағынаны білдіретін дубль сөзінен туындатылған, осы мағынасы телдеу сөзінің түбірі телдің мағыналық құрамындағы «2. Қатар, бірге, тең» [ҚӘТС, 14-том, 101-бет] деген сипатпен сәйкесетінін көруге болады, оның үстіне, орыстың бұл сөзін сөздік дәл мағынасына қарай жұп, қос деп алып дублирование жұптау, қостау деп аударсақ, дублированиенің емес, «спарить, поддерживать» деген мәндерге ауысып кетер еді, сондықтан осы сөздермен мәндес тел(деу) сөзі терминнің бір мағыналылық қағидасына да лайық екендігін ескертеміз. Телдеу сөзінің жасалу жолы: тел (сын есім) + -де (етістік) + -у = тұйық етістік /қимыл есімі. Қазақ тілінде осындай жолмен сын есімнен етістік жасалады, мысалы: ақтау, қаралау, тазалау т.т. | Техникалық бөлшектің ұқсас, бірдей жұбын, қайталамасын жасау. Техникада қолданады. |
1183 | дубляж | телдем | Орыс нұсқасындағы дубляж сөзінің дубль, дублирование сөздеріне қатысы қандай болса, телдем сөзінің тел, телдеу сөздеріне қатысы сондай: «дублирование» сөзі француздың «жұп, екі рет, қос» деген мағынаны білдіретін дубль сөзінен туындатылған, осы мағынасы телдеу сөзінің түбірі телдің мағыналық құрамындағы «2. Қатар, бірге, тең» [ҚӘТС, 14-том, 101-бет] деген сипатпен сәйкесетінін көруге болады, егер орыстың бұл сөзін сөздік дәл мағынасына қарай жұп, қос деп алып, дублирование жұптау, қостау деп аударсақ, дублированиенің емес, «спарить, поддерживать» деген мәндерге ауысып кетер еді, сондықтан осы сөздермен мәндес тел(деу) сөзі терминнің бір мағыналылық қағидасына да лайық екендігін ескертеміз. Телдеу сөзінің жасалу жолы: тел (сын есім) + -де (етістік) + -у = қимыл есімі. Қазақ тілінде осындай жолмен сын есімнен етістік жасалады, мысалы: ақтау, қаралау, тазалау т.т. Сонда, тел сын есімі түп негіз болса, телдеу осыған қатысты қимыл-әрекеттің атауы, ал телдем осы амал-әрекеттердің өнімі, жүйесі болып шығады, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі бар, мысалы: сөйлем, жөргем, сүрлем т.т. | Бір затты я құбылысты қатарлас, мезгілдес құбылыспен я затпен бірдей етіп істеудің жүйесі, осы әрекеттің өнімі. Жалпы мағыналы сөз, алайда техникалық бөлшектерді қайталап жасауға қатысты арнаулы мәнге ие болады. |
1184 | дуга | доға | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1185 | дуга защитная | қорғаныш доға | Зат есім мен зат есімнің анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай доға? – қорғаныш доға) тіркесі: қорғаныш зат есім болғанымен, доға сөзімен қабысқанда заттық сапа мағынасын беріп қатыстық сын есімнің орнына жүреді, сондықтан орыс тілі нұсқасындағы «защитная» сын есіміне толық балама бола алады, жасалу жолы: қорға (етістік) + -н (етіс) + -ыш = зат есім, қазақ тілінде мұндай сөзжасам үлгісі бар, мысалы: қуаныш, сағыныш, төсеніш т.т.; доға сөзі орыс тіліне түркі тілдерінен дуга болып дыбыстық жағынан бейімделіп кірген сөз екенін ескертумен шектелеміз, | Көлікті сыртқы соққының зардабынан сақтау үшін, қалқан етіп қондырылатын доға тәріздес тетік. |
1186 | дуга окружности | шеңбер доғасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1187 | дуга электрическая | электр доғасы | Қазақ тілінің нормасына енген. | Қазақ тілінің нормасына енген. |
1188 | дучка | қазба | Поляк тілінен енген, бастапқы мағынасы – шұңқырша дегенді білдіретін ducza сөзінің қазіргі мағынасына лайықталып алынған сөз. | Сөгіліп я бұзылып алынған кенді қабылдайтын белеңге шығаратын тік я көлбеу қазба орны. Геологияда қолданылады. |
1189 | дымометр | түтінөлшеуіш | Орыс тілінен калькамен берілген біріккен сөз (түтін(-ді) өлшеуіш): түтін – дым лексемасының сөздік баламасы; біріккен сөздің метр сыңары қызметтік мәніне қарай өлшеуіш сөзімен баламаланған, жасалу жолы: өлше (етістік) -уіш = зат есім, құралдық мағына беретін -уіш жұрнағы арқылы жасалған өлшеуіш сөзінің жасалу жолы қазақ тілі зат есімдеріне тән, мысалы: елеуіш, дәмдеуіш, қабылдауыш т.т. | Дизел қозғалтқыштардың автоматикамен жанған газ қалдықтарының түтінін бақылауға арналған, үздіксіз жұмыс істейтін автоматты тасымал аспап. Техникада қолданылады. |
1190 | дымоход | мұржа | Мағыналық балама. Дымоходты сөзбе-сөз аударсақ, «түтін жүргіш не түтін шыққыш» болар еді, ал түтін шығатын құбырды қазақ тілінде парсы тілінен алып «мұржа» деп атайтыны белгілі, бұл сөздің түсіндірмесі: «1. Пештің, ошақтың түтін шығаратын мойны; түтіндік; 2. Алып зауыт, фабрика, пароход, паровоз т.б. түтіндігі» [ҚӘТС, 11-том, 358-бет]. | Көлік саласына байланысты түсіндірмесі: дизел қозғалтқышпен жүретін кемелердің түтін шығатын биік құбыры, сонымен қатар дизел кемені (мұржасын әр түрлі түспен бояу арқылы) ерекшелейтін белгі ретінде де пайдаланылады. Басқа салаға тән емес. |
1191 | дышло | терте | Диалектілік қолданысы бар сөз, тура осы мағынада Қостанай облысы, алматы облысы Талдықорған ауданында қолданылады [Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы: Санат, 1997. – С. 529], әдеби тілдегі нұсқасы – жетек. Алайда жетек сөзі привод сөзінің баламасын еншілеген соң, мағыналық айырым (семантическая дифференциация) үшін тертенің ұсынылуы – табылған амал, оның үстіне жетек жұбымен қолданылатын зат болса, терте жалқы да болады. Бастапқы мағынасы – «арба-шананың көлік жегетін жетек ағашы, арыс» [ҚӘТС, 14-том, 64-бет]. | Тіркемені көлікке тіркеу үшін орнатылатын темір я ағаш жетек. Басқа салаға тән емес. |
1192 | дышло сцепное | тіркеуіш терте | Зат есім мен зат есім анықтауыш – анықталғыш қатынаста қабыса байланысқан (қандай терте? – тіркеуіш терте) тіркес: тіркеуіш зат есімінің жасалу жолы: тірке (етістік) + -у (тұйық етістік) + -іш = зат есім, қазақ тілінде сөзжасамның мұндай үлгісі көп, мысалы: елеуіш, түйреуіш, желпуіш т.т.; терте – диалектілік қолданысы бар сөз, тура осы мағынада Қостанай облысы, алматы облысы Талдықорған ауданында қолданылады [Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы: Санат, 1997. – С. 529], әдеби тілдегі нұсқасы – жетек, жетек сөзі привод сөзінің баламасын еншілеген соң, мағыналық айырым (семантическая дифференциация) үшін тертенің ұсынылуы – табылған амал, оның үстіне жетек жұбымен қолданылатын зат болса, терте жалқы да болады. Бастапқы мағынасы – «арба-шананың көлік жегетін жетек ағашы, арыс» [ҚӘТС, 14-том, 64-бет]. | Қатар тұрған жұп доңғалақтың айналшақтарының саусақтарын жалғастырып тұратын, осы саусақтарды жүргізуші өспен жалғастырып тұратын болат жетек. Басқа салаға тән емес. |