Nursultan NAZARBAYEV: Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar

22.11.2018 Master slide 655
Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵıdalaryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge, bizdiń zaman synaǵyna laıyqty tótep berýimizge qajetti naqty jobalardy júzege asyrýymyzdy da talap etedi.

Osyǵan baılanysty, men aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usynamyn.

Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqıat daıyndaldyq.

Qazaq tiliniń álipbıi tym tereńnen tamyr tartatynyn bilesizder.

VI-VII ǵasyrlar – erte orta ǵasyr kezeńi. Bul ýaqytta Eýrazıa qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enıseı jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnıkalyq jazýy paıda bolyp, qoldanyldy.

Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóne álipbılerdiń biri retinde belgili.

V-XV ǵasyrlarda túrki tili Eýrazıa qurlyǵynyń asa aýqymdy bóliginde ultaralyq qatynas tili boldy. Máselen, Altyn Ordanyń búkil resmı qujattary men halyqaralyq hat-habarlary negizinen ortaǵasyrlyq túrki tilinde jazylyp keldi.

Halqymyz Islam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastady.

X ǵasyrdan ХХ ǵasyrǵa deıin, 900 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbıi qoldanyldy.

1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti men KSRO Halyq Komısarlary Keńesiniń Prezıdıýmy latyndandyrylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki alfavıtin» engizý týraly qaýly qabyldady.

Latyn álipbıiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanylyp, keıin kırılısaǵa aýystyryldy.

1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbıden orys grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshirý týraly» zań qabyldandy.

Osylaısha, qazaq tiliniń álipbıin ózgertý tarıhy negizinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi.

Men 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarıa etken «Qazaqstan-2050» Strategıasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshýge kirisýimiz kerektigin» málimdedim.

Bul – sol kezden barlyq salalarda biz latyn qarpine kóshýdi bastaımyz degen sóz. Iаǵnı, 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaýǵa tıispiz.

Ol kezeń de taıap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek. Biz osynaý aýqymdy jumysty bastaýǵa qajetti daıyndyq jumystaryna qazirden kirisemiz. Úkimet qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń naqty kestesin jasaýy kerek.

Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologıalyq ortanyń, komýnıkasıanyń, sondaıaq, ХХI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty.

«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynan